Përgatiti: Leonard Veizi
Më 13 gusht 2001, në qytetin e Ohrit, u nënshkrua marrëveshja që do të shënonte kthesën vendimtare në konfliktin e armatosur në Maqedoni. Dokumenti, i njohur si Marrëveshja Kornizë e Ohrit, synonte t’i jepte fund përplasjes disa mujore ndërmjet forcave të sigurisë maqedonase dhe Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare (UÇK), ndërsa njëkohësisht të rregullonte marrëdhëniet ndëretnike në vend.
Konflikti kishte nisur në fillim të vitit 2001. Në njërën anë qëndronin forcat qeveritare të Maqedonisë, ndërsa në anën tjetër UÇK-ja, e cila kërkonte më shumë të drejta politike dhe institucionale për shqiptarët e Maqedonisë. Luftimet u përhapën në disa zona të vendit dhe për një periudhë u duk se Maqedonia mund të zhytej në një luftë civile të përmasave shumë më të mëdha.
Situata alarmoi edhe komunitetin ndërkombëtar. Pas përvojës së luftërave në ish-Jugosllavi gjatë viteve ’90, rreziku i një konflikti të ri në zemër të Ballkanit nuk mund të lihej të përshkallëzohej. Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara u përfshinë drejtpërdrejt në përpjekjet për të gjetur një zgjidhje politike.
Marrëveshja u ndërmjetësua nga përfaqësuesi amerikan James W. Pardew dhe përfaqësuesi i Bashkimit Evropian François Léotard. Në tryezën e negociatave u ulën përfaqësuesit e partive kryesore politike maqedonase dhe shqiptare.
Dokumenti u nënshkrua nga presidenti maqedonas Boris Trajkovski, kryeministri Ljubço Georgievski, si dhe liderët e partive kryesore politike: Branko Cërvenkovski, Arben Xhaferi dhe Imer Imeri. Marrëveshjen e mbështetën edhe ndërmjetësuesit ndërkombëtarë.
Thelbi i saj ishte politik: shteti maqedonas do të ndërmerrte reforma kushtetuese dhe ligjore për të garantuar përfaqësim më të madh të shqiptarëve dhe komuniteteve të tjera në institucionet publike.
Një nga ndryshimet më të rëndësishme lidhej me përdorimin e gjuhëve. Shqipja do të mund të përdorej zyrtarisht në komunat ku komuniteti përkatës përbënte një pjesë të konsiderueshme të popullsisë. Marrëveshja parashikonte gjithashtu rritjen e përfaqësimit të shqiptarëve në administratën publike, polici, ushtri dhe institucione të tjera shtetërore.
Një tjetër pikë e rëndësishme ishte decentralizimi. Kompetenca më të mëdha do t’u kalonin njësive të pushtetit vendor, duke synuar një administrim më të përshtatshëm për një shtet me përbërje të përzier etnike.
Marrëveshja nuk e ndryshoi karakterin unitar të Maqedonisë dhe nuk krijoi një sistem federal. Përkundrazi, ajo u ndërtua mbi idenë se stabiliteti i shtetit mund të ruhej duke garantuar një përfshirje më të madhe të komuniteteve në jetën politike dhe institucionale.
Një nga momentet më delikate ishte çarmatosja e UÇK-së. Pas marrëveshjes, NATO ndërmori operacionin “Essential Harvest”, që synonte grumbullimin dhe asgjësimin e armëve të dorëzuara nga luftëtarët shqiptarë. Operacioni nisi në fund të gushtit 2001 dhe u zhvillua në kuadër të një procesi më të gjerë për stabilizimin e vendit.
Marrëveshja e Ohrit nuk ishte një marrëveshje pa kundërshtime. Për maqedonasit nacionalistë, ajo shihej si një lëshim i dhimbshëm ndaj shqiptarëve dhe ndaj një force të armatosur që kishte luftuar kundër shtetit. Për shumë shqiptarë, nga ana tjetër, marrëveshja nuk shkonte aq larg sa kërkesat e tyre politike dhe kombëtare.
Megjithatë, ajo arriti atë që në verën e vitit 2001 dukej gjithnjë e më e vështirë: ndalimin e luftës dhe krijimin e një kuadri politik për bashkëjetesën e dy komuniteteve kryesore të vendit.
Në muajt dhe vitet që pasuan, u ndryshua Kushtetuta, u miratuan ligje të reja dhe nisën reforma të rëndësishme në administratë, arsim, polici dhe pushtetin vendor. Zbatimi i marrëveshjes, megjithatë, mbeti një proces i gjatë dhe shpesh i debatueshëm.
Sot, Marrëveshja e Ohrit konsiderohet një nga dokumentet themelore të historisë politike të Maqedonisë së Veriut. Ajo nuk i zhduku tensionet ndëretnike dhe as nuk i zgjidhi të gjitha problemet e vendit. Por vendosi një parim që do të përcaktonte politikën maqedonase për dekadat e ardhshme: shteti nuk mund të jetë i qëndrueshëm nëse një pjesë e rëndësishme e qytetarëve të tij ndihet e përjashtuar nga ai.