Pas më shumë se katër shekujsh nga pushtimi i Kostandinopojës prej osmanëve, qyteti përjetoi një tjetër moment historik: për herë të parë që nga viti 1453, kryeqyteti i perandorisë u vu nën kontrollin ushtarak të fuqive të huaja. Britania e Madhe, Franca dhe Italia, të mbështetura edhe nga forcat greke, vendosën administrimin e tyre mbi qytetin. Pushtimi do të zgjaste pothuajse pesë vjet dhe do të shënonte fillimin e fundit të Perandorisë Osmane.
Fundi i Luftës dhe fillimi i pushtimit
Në vjeshtën e vitit 1918, Perandoria Osmane ndodhej në prag të shpërbërjes. E përfshirë në Luftën e Parë Botërore në krah të Gjermanisë, Austro-Hungarisë dhe Bullgarisë, ajo kishte pësuar humbje të rënda ushtarake, kishte humbur pjesën më të madhe të zotërimeve në Lindjen e Mesme dhe nuk kishte më mundësi të vazhdonte luftën.
Më 30 tetor 1918, në bordin e luftanijes britanike Agamemnon, të ankoruar në portin e Mudrosit, në ishullin Lemnos, përfaqësuesit osmanë nënshkruan armëpushimin me fuqitë e Antantës. Dokumenti hyri në fuqi më 31 tetor dhe i dha fund pjesëmarrjes osmane në Luftën e Parë Botërore.
Armëpushimi i Mudrosit ishte në të vërtetë një akt kapitullimi. Ai parashikonte çmobilizimin e ushtrisë osmane, dorëzimin e anijeve luftarake, lirimin e robërve të luftës dhe hapjen e ngushticave të Dardaneleve dhe Bosforit për flotat aleate. Një prej pikave më të rëndësishme u jepte fuqive fituese të drejtën të pushtonin pika strategjike në rast se siguria e tyre kërcënohej.
Kjo dispozitë do të shërbente si bazë për vendosjen e kontrollit aleat mbi kryeqytetin osman, megjithëse mënyra dhe shtrirja e pushtimit shkuan përtej një interpretimi të ngushtë të armëpushimit.
Kostandinopoja, siç njihej atëherë Stambolli në botën perëndimore, ishte një prej qyteteve më të rëndësishme strategjike të Evropës dhe Azisë. Kontrolli mbi të nënkuptonte kontrollin e Bosforit, Dardaneleve dhe hyrjes drejt Detit të Zi. Për më tepër, qyteti ishte qendra politike, administrative dhe simbolike e një perandorie që për shekuj kishte qenë ndër fuqitë kryesore të botës.
Më 12 nëntor 1918, në qytet hynë trupat e para franceze. Një ditë më vonë, më 13 nëntor, mbërritën forcat britanike dhe italiane, ndërsa një flotë e madhe aleate u shfaq në ujërat përballë kryeqytetit. Për banorët, pamja e dhjetëra anijeve të huaja në Bosfor ishte një dëshmi e qartë se një epokë kishte përfunduar.
Kostandinopoja po përjetonte një situatë që nuk ishte parë që prej rënies së saj në duart e osmanëve, më 29 maj 1453.
Ndarja e qytetit dhe administrimi i huaj
Në ditët e para të pushtimit, trupat aleate morën nën kontroll pikat më të rëndësishme ushtarake dhe administrative të qytetit. U vendosën në kazerma, ndërtesa publike, hotele, shkolla dhe objekte të tjera strategjike. Portet, instalimet ushtarake dhe komunikacioni detar u vunë nën mbikëqyrjen e tyre.
Administrimi i qytetit u organizua sipas zonave të kontrollit të fuqive pushtuese. Britanikët, francezët dhe italianët kishin interesat dhe sektorët e tyre, ndërsa përfaqësuesit ushtarakë të Antantës ushtronin autoritetin e përgjithshëm mbi administratën e pushtimit.
Qeveria osmane, e drejtuar në atë periudhë nga Ahmet Tevfik Pasha, mbeti formalisht në detyrë, por hapësira e saj për të marrë vendime ishte gjithnjë e më e kufizuar. Ministritë dhe institucionet perandorake vazhdonin të funksiononin, por nën trysninë e komisionerëve të lartë aleatë. Këta të fundit kërkonin çarmatimin e ushtrisë osmane, dorëzimin e pajisjeve ushtarake dhe kontrollin e burimeve strategjike.
Pushtimi nuk ishte vetëm një prani ushtarake. Ai solli edhe privilegje ekonomike e tregtare për qytetarët e fuqive fituese, ndërsa marrëdhëniet ndërmjet autoriteteve pushtuese, qeverisë osmane dhe popullsisë vendase u karakterizuan nga tensione të vazhdueshme.
Fillimisht, kontingjentet ushtarake në qytet nuk ishin aq të mëdha sa do të bëheshin më vonë. Më 5 nëntor 1919, forcat e Antantës kishin kaluar shifrën e 50 mijë ushtarëve. Sipas të dhënave të publikuara për këtë periudhë, kontingjenti britanik arrinte rreth 27 mijë trupa, ai francez rreth 19 mijë, ndërsa italianët dhe grekët përbënin pjesën tjetër.
Kjo është një hollësi e rëndësishme kronologjike: shifrat prej rreth 30 mijë britanikësh, 20 mijë francezësh dhe 4 mijë italianësh nuk duhen paraqitur si numri i ushtarëve që hynë në qytet në nëntor 1918, por si përmasa të përafërta të forcave të vendosura gjatë fazës së mëvonshme të pushtimit.
Greqia dhe ambiciet mbi Kostandinopojën
Një element tjetër që e komplikonte situatën ishte prania e Greqisë në kampin fitues. Athina kishte ambicie territoriale në Traki dhe në Azinë e Vogël, ndërsa qarqe të fuqishme politike greke ëndërronin rikthimin e Kostandinopojës nën sundimin helen, duke iu referuar së kaluarës bizantine të qytetit.
Më 7 shkurt 1919, trupat italiane zbarkuan në lagjen e Galatës. Prania e forcave greke dhe italiane e bënte edhe më të ndërlikuar ekuilibrin brenda administratës së pushtimit. Fuqitë aleate nuk kishin domosdoshmërisht të njëjtat objektiva. Britania kërkonte të ruante epërsinë e saj strategjike në ngushtica dhe në Lindjen e Mesme, Franca mbronte interesat e saj në rajon, ndërsa Italia nuk dëshironte që zgjerimi grek të cenonte pretendimet e saj territoriale.
Kjo rivalitet u shfaq edhe në mënyrën se si trajtohej e ardhmja e vetë Perandorisë Osmane.
16 mars 1920 – Pushtimi merr karakter zyrtar
Një kthesë e rëndësishme ndodhi më 16 mars 1920. Deri në atë moment, pushtimi kishte funksionuar kryesisht si një kontroll ushtarak i mbështetur në kushtet e armëpushimit. Tani aleatët kaluan në një fazë më të drejtpërdrejtë të ndërhyrjes politike.
Trupat britanike dhe forcat e tjera aleate morën nën kontroll institucione të rëndësishme, ndërsa ndërtesa e Parlamentit osman u vu nën presionin e pushtuesve. Deputetë dhe personalitete politike u arrestuan, disa prej tyre u dërguan në internim në Maltë. Parlamenti u detyrua të ndërpriste veprimtarinë.
Ky veprim kishte një domethënie të qartë: fuqitë fituese nuk kënaqeshin më me mbikëqyrjen e qeverisë osmane. Ato kërkonin të kontrollonin drejtpërdrejt vendimmarrjen politike dhe të përcaktonin vetë të ardhmen e territoreve të perandorisë.
Në të njëjtën kohë, lëvizja kombëtare turke po merrte formë në Anadoll. Mustafa Qemal Pasha, i njohur më vonë si Mustafa Kemal Ataturku, kishte filluar të organizonte rezistencën kundër pushtimit dhe planeve për copëtimin e vendit.
Më 19 maj 1919, ai kishte zbarkuar në Samsun, në bregun e Detit të Zi, në një mision zyrtar ushtarak që do të shndërrohej në pikënisjen e luftës kombëtare turke. Nga ky moment, rezistenca mori përmasa gjithnjë e më të mëdha. U krijuan organizime politike dhe ushtarake që nuk e njihnin më autoritetin e qeverisë së Stambollit, të cilën e konsideronin të varur nga fuqitë pushtuese.
Për turqit, çështja nuk ishte më thjesht mbijetesa e një dinastie apo e një qeverie. Bëhej fjalë për ekzistencën e shtetit dhe ruajtjen e territorit kombëtar.
Traktati i Sèvresit dhe rreziku i copëtimit të Turqisë
Më 10 gusht 1920, fuqitë fituese i imponuan qeverisë osmane Traktatin e Sèvresit. Dokumenti parashikonte një copëtim të gjerë të territoreve të mbetura të perandorisë. Greqia do të merrte territore të rëndësishme në Trakinë Lindore dhe në Azinë e Vogël, ndërsa ndikimi britanik, francez dhe italian do të shtrihej mbi zona të tjera të ish-perandorisë.
Edhe Kostandinopoja dhe ngushticat do të mbeteshin nën një regjim të posaçëm ndërkombëtar, duke kufizuar rëndë sovranitetin osman.
Megjithatë, Traktati i Sèvresit nuk u pranua nga lëvizja kombëtare turke. Qeveria e Ankarasë, e organizuar nën drejtimin e Mustafa Kemalit, e konsideroi atë të papranueshëm dhe vazhdoi luftën për çlirimin e territoreve turke.
Ndërkohë, lufta greko-turke në Azinë e Vogël u bë një prej fronteve vendimtare. Më 15 maj 1919, trupat greke kishin zbarkuar në Izmir (Smirna), duke hapur një konflikt të përgjakshëm që do të zgjaste deri në vitin 1922.
Ushtria nacionaliste turke arriti të përmbyste rrjedhën e luftës. Fitorja përfundimtare kundër forcave greke në vitin 1922 shënoi dështimin e planeve për copëtimin e Anadollit. Më 9 shtator 1922, forcat turke hynë në Izmir, duke i dhënë fund pushtimit grek të qytetit.
Ndërkohë, vetë Perandoria Osmane po shuhej edhe në planin institucional. Më 1 nëntor 1922, Asambleja e Madhe Kombëtare e Turqisë vendosi shfuqizimin e sulltanatit. Sulltani Mehmet VI, Vahideddin, u largua nga vendi më 17 nëntor të atij viti, duke i dhënë fund dinastisë osmane si institucion sundues. Kalifati do të shfuqizohej më vonë, më 3 mars 1924.
1923 – Fundi i pushtimit dhe rikthimi i sovranitetit turk
Pas fitoreve ushtarake të nacionalistëve turq, fuqitë aleate u detyruan të uleshin në tryezën e negociatave. Konferenca e paqes në Lozanë përfundoi me nënshkrimin e Traktatit të Lozanës më 24 korrik 1923. Dokumenti njohu sovranitetin e shtetit të ri turk dhe përcaktoi kushtet për largimin e trupave britanike, franceze dhe italiane nga territori turk.
Pushtimi i Kostandinopojës mori kështu fund. Më 4 tetor 1923, ushtari i fundit i forcave aleate u largua nga qyteti. Dy ditë më vonë, më 6 tetor, trupat turke të Korpusit të Tretë, të komanduara nga gjenerali Shukry Naili Pasha, hynë në Kostandinopojë me një ceremoni zyrtare. Qyteti rikthehej nën kontrollin e autoriteteve turke.
Më 29 tetor 1923 u shpall Republika e Turqisë, me kryeqytet Ankaranë dhe Mustafa Kemal Ataturkun si presidentin e saj të parë. Kostandinopoja, e cila për shekuj kishte qenë qendra e një prej perandorive më të mëdha të historisë, humbi statusin e kryeqytetit, por mbeti qyteti më i rëndësishëm ekonomik, kulturor dhe historik i vendit.
Pushtimi aleat i viteve 1918–1923 kishte zgjatur pothuajse pesë vjet. Ai ishte një ndër episodet më të rëndësishme të periudhës së tranzicionit nga Perandoria Osmane drejt Turqisë moderne.
Historia kishte bërë një rreth të jashtëzakonshëm: në vitin 1453, osmanët kishin pushtuar Kostandinopojën, duke i dhënë fund Perandorisë Bizantine. Në vitin 1918, qyteti ra sërish nën kontrollin e ushtrive të huaja, por kësaj here nuk u rikthye më në duart e një perandorie të vjetër. Ai u bë pjesë e një shteti të ri kombëtar, që kishte dalë nga rrënojat e së kaluarës osmane.
Më 6 tetor, Turqia e kujton këtë datë si Ditën e Çlirimit të Stambollit.