Përgatiti: Leonard Veizi
Më 16 tetor 1943 përfundoi ndërtimi i hekurudhës Tajlandë–Burma, një prej projekteve më të përgjakshme të Luftës së Dytë Botërore. Ushtria japoneze e ndërtoi këtë linjë për të siguruar furnizimin e trupave të saj në Birmani, në një kohë kur sulmet aleate po e bënin gjithnjë e më të rrezikshëm transportin detar. Për të lidhur dy territoret, u desh të hapej një trase prej rreth 415 kilometrash nëpër xhungla tropikale, male dhe lugina lumenjsh. Por çmimi i këtij projekti u pagua me jetën e dhjetëra mijëra njerëzve.
Hekurudha u bë e njohur si Hekurudha e Vdekjes. Pas këtij emri qëndron historia e robërve të luftës dhe e punëtorëve aziatikë të detyruar të punonin në kushte çnjerëzore, nën mbikëqyrjen e ushtrisë pushtuese japoneze.
Një projekt ushtarak në zemër të Azisë
Në vitin 1942, Japonia kontrollonte territore të gjera në Azinë Juglindore. Pushtimi i Birmanisë, sot Mianmari, kishte rëndësi strategjike, sepse i afronte forcat japoneze me Indinë britanike dhe kërcënonte rrugët e furnizimit të aleatëve në rajon.
Për të mbështetur operacionet ushtarake, komanda japoneze vendosi të ndërtonte një hekurudhë që do të lidhte Nong Pladukun, në Tajlandë, me Thanbyuzayatin, në Birmani. Transporti tokësor do t’u lejonte trupave japoneze të lëviznin ushtarë, armë, municione dhe furnizime pa u varur plotësisht nga anijet, të cilat rrezikoheshin nga sulmet e forcave aleate.
Punimet nisën në tetor 1942. Terreni ishte i vështirë dhe koha në dispozicion e shkurtër. Në vend që të përdorte mjete të rënda dhe një fuqi punëtore të paguar, ushtria japoneze mbështeti projektin kryesisht te puna e detyruar. Robërit e luftës dhe civilët u kthyen në krahë pune për një ndërmarrje ku afatet ushtarake kishin përparësi ndaj jetës njerëzore.
Njerëzit që ndërtuan hekurudhën
Në ndërtimin e linjës u angazhuan rreth 60 mijë robër lufte aleatë, kryesisht britanikë, australianë dhe holandezë, si dhe afërsisht 200 mijë punëtorë aziatikë. Këta të fundit, të njohur si romusha, vinin nga territore të ndryshme të Azisë Juglindore. Shumë prej tyre u rekrutuan me detyrim, u mashtruan me premtime për punë të paguar ose u dërguan në kantieret e ndërtimit nën presionin e autoriteteve pushtuese.
Puna kryhej me mjete primitive. Punëtorët hapnin trasa nëpër shkëmbinj, prisnin pemë, ndërtonin ura dhe largonin tonelata dheu me kazma, lopata e shporta. Në shumë segmente, hekurudha duhej të kalonte nëpër terrene ku ndërtimi kërkonte punë të jashtëzakonshme fizike.
Kushtet e jetesës ishin katastrofike. Ushqimi nuk mjaftonte për të përballuar lodhjen, kampet ishin të mbipopulluara dhe higjiena pothuajse nuk ekzistonte. Malaria, kolera, dizenteria dhe sëmundje të tjera përhapeshin shpejt. Mungesa e ilaçeve dhe e kujdesit mjekësor e kthente një sëmundje të zakonshme në një kërcënim për jetën.
Përveç urisë dhe epidemive, punëtorët përballeshin me rrahje, ndëshkime dhe detyrimin për të vazhduar punën edhe kur ishin të rraskapitur. Ata që nuk mund të përmbushnin normat rrezikonin të keqtrajtoheshin nga rojet. Në disa periudha, veçanërisht gjatë përshpejtimit të punimeve në vitin 1943, njerëzit punonin për orë të gjata, pa pushimin dhe ushqimin e nevojshëm.
Qafa e Zjarrit të Ferrit
Një nga segmentet më të njohura të hekurudhës ishte Hellfire Pass, në Tajlandë. Për të kaluar nëpër një masiv shkëmbor, punëtorët duhej të hapnin një korridor të thellë në shkëmb. Pa pajisjet moderne të shpimit, ata punonin me çekiçë dhe vegla dore, duke goditur shkëmbin orë të tëra.
Për shkak të afateve të shkurtra, puna vazhdonte edhe natën, nën dritën e pishtarëve dhe të zjarreve. Në atë ndriçim të zbehtë, punëtorët e dobësuar vazhdonin të godisnin shkëmbin, ndërsa zhurma e mjeteve përzihej me britmat e urdhrave dhe të njerëzve të rraskapitur.
Pamja e këtij kantieri i dha vendit emrin që do të mbetej në histori: Qafa e Zjarrit të Ferrit. Aty, si edhe në shumë pika të tjera të linjës, puna e detyruar dhe kushtet çnjerëzore morën jetë të shumta.
Bilanci i vdekjeve
Vlerësimet historike flasin për rreth 12 mijë deri në 13 mijë robër lufte aleatë që vdiqën gjatë ndërtimit të hekurudhës. Numri i punëtorëve aziatikë të vdekur është më i vështirë për t’u përcaktuar, për shkak të regjistrimeve të paplota. Shumë studime japin një vlerësim prej rreth 75 mijë viktimash, ndërsa të tjera përmendin shifra më të larta, që afrohen me 90 mijë.
Këto humbje nuk erdhën nga një betejë e vetme, por nga muaj të tërë urie, sëmundjesh, rraskapitjeje dhe keqtrajtimi. Në shumë raste, të vdekurit varroseshin pranë kampeve ku kishin punuar. Për familjet e tyre, largësia dhe mungesa e dokumenteve e bënë shpesh të pamundur marrjen e lajmit të saktë për fatin e të afërmve.
Robërit aleatë që mbijetuan e përshkruan më vonë këtë përvojë në kujtime dhe dëshmi. Historitë e tyre zbuluan jo vetëm vuajtjet fizike, por edhe përpjekjet për të ruajtur solidaritetin, për të ndihmuar të sëmurët dhe për të mbijetuar në kushte që shpesh dukeshin të pashpresa.
Hekurudha përfundon, lufta vazhdon
Më 16 tetor 1943, linja u përfundua. Për ushtrinë japoneze, ajo përbënte një arritje logjistike të rëndësishme, sepse mundësonte transportin e furnizimeve drejt frontit të Birmanisë. Për njerëzit që e kishin ndërtuar, përfundimi i punimeve nuk e fshinte atë që kishin kaluar.
Hekurudha vazhdoi të përdorej nga japonezët gjatë luftës, por sulmet ajrore aleate dëmtuan disa ura dhe segmente të saj. Pas kapitullimit të Japonisë në gusht 1945, përdorimi ushtarak i linjës mori fund. Një pjesë e hekurudhës u çmontua, ndërsa disa segmente në Tajlandë vazhdojnë të përdoren edhe sot.
Duhet sqaruar se hekurudha nuk u ndërtua për t’u shfrytëzuar nga trupat aleate pas çlirimit të rajonit. Ajo ishte projektuar për nevojat ushtarake japoneze. Aleatët e mposhtën Japoninë dhe çliruan territore të pushtuara në Azinë Juglindore, por kjo ndodhi në kuadër të fushatës më të gjerë të luftës në Paqësor, e cila përfundoi me kapitullimin japonez.
Një monument i kujtesës
Pas luftës, Hekurudha e Vdekjes u bë një nga simbolet e shfrytëzimit të punës së detyruar gjatë Luftës së Dytë Botërore. Disa prej përgjegjësve japonezë u gjykuan për krime lufte, ndërsa dëshmitë e të mbijetuarve ndihmuan në dokumentimin e vuajtjeve të robërve.
Në Kanchanaburi, në Tajlandë, varrezat ushtarake ruajnë kujtimin e mijëra robërve që vdiqën gjatë ndërtimit. Në Hellfire Pass është ngritur një muze përkujtimor, ku vizitorët mund të mësojnë për kushtet e punës dhe fatin e njerëzve që u detyruan të ndërtonin hekurudhën.
Historia e saj nuk është vetëm histori e një projekti inxhinierik të kohës së luftës. Është histori e njerëzve që u shndërruan në mjete për realizimin e një objektivi ushtarak, pa marrë parasysh nëse do të mbijetonin apo jo.
Hekurudha Tajlandë–Burma u përfundua në vitin 1943. Ajo la pas 415 kilometra shina, por edhe një gjurmë njerëzore që nuk mund të matet me kilometra: dhjetëra mijëra jetë të humbura në emër të luftës.