Në orët e para të mëngjesit të 16 korrikut 1945, në një shkretëtirë të largët të Nju Meksikos, njerëzimi hyri në një epokë të re. Në orën 5:29:45 sipas kohës lokale, qielli mbi poligonin e Alamogordos u ndriçua nga një dritë që nuk ishte parë kurrë më parë në Tokë. Një top zjarri gjigant u ngrit mbi shkretëtirë, duke kthyer rërën në qelq dhe duke lëshuar një forcë shkatërruese që deri atëherë ekzistonte vetëm në zemrën e yjeve.
Ishte “Trinity”, prova e parë e suksesshme e një arme bërthamore në histori. Ajo ishte rezultat i Projektit Manhattan, programit më sekret dhe më ambicioz shkencor-ushtarak të Shteteve të Bashkuara gjatë Luftës së Dytë Botërore. Bomba e testuar ishte me bazë plutoniumi-239, një material radioaktiv i prodhuar artificialisht, i cili do të ndryshonte përgjithmonë ekuilibrin e fuqisë në botë.
Por pas atij shpërthimi nuk lindi vetëm një armë e re. Lindi një dilemë e re për njerëzimin: nëse shkenca kishte arritur të çlironte energjinë e fshehur brenda atomit, a do të përdorej kjo fuqi për mbrojtje dhe përparim, apo do të bëhej kërcënimi më i madh për vetë ekzistencën njerëzore?
Nga frika e Gjermanisë naziste te Projekti Manhattan
Historia e bombës atomike filloi jo në laboratorët amerikanë, por në Evropën e viteve 1930. Zbulimet e fizikës bërthamore kishin hapur një horizont të ri. Në vitin 1938, shkencëtarët gjermanë Otto Hahn dhe Fritz Strassmann zbuluan fenomenin e ndarjes së bërthamës së atomit të uraniumit, ndërsa fizikantja Lise Meitner dhe Otto Frisch shpjeguan teorikisht procesin e fisionit bërthamor.
Në atë kohë, shumë shkencëtarë evropianë që kishin ikur nga nazizmi, mes tyre edhe Albert Einstein dhe Leo Szilard, u shqetësuan se Gjermania e Adolf Hitlerit mund të krijonte e para një armë me fuqi të pakrahasueshme.
Në vitin 1939, Einstein i dërgoi Presidentit amerikan Franklin D. Roosevelt një letër paralajmëruese, ku shpjegonte mundësinë që nazistët të zhvillonin një bombë të bazuar në reaksionet bërthamore. Kjo letër ndikoi në nisjen e kërkimeve amerikane që më vonë do të merrnin emrin Projekti Manhattan.
Laboratori sekret që ndërtoi armën e fundit
Në vitin 1942, Shtetet e Bashkuara krijuan zyrtarisht Projektin Manhattan. Drejtimi shkencor iu besua fizikantit teorik J. Robert Oppenheimer, ndërsa ushtria ia dha drejtimin administrativ gjeneralit Leslie Groves.
Projekti përfshiu dhjetëra mijëra njerëz dhe u zhvillua në fshehtësi absolute. Shkencëtarët, inxhinierët dhe punëtorët punuan në disa qendra të shpërndara në SHBA:
Los Alamos, Nju Meksiko – ku u projektua dhe u ndërtua bomba;
Oak Ridge, Tenesi – ku u prodhua uraniumi i pasuruar;
Hanford, Uashington – ku u prodhua plutoniumi.
Shumë prej njerëzve që punonin aty nuk e dinin as qëllimin e vërtetë të punës së tyre. Projekti u mbajt aq sekret, saqë edhe në nivele të larta të qeverisë amerikane kishte pak njerëz që e njihnin të gjithë pamjen.
Trinity – prova që ndryshoi historinë
Bomba e parë atomike quhej “The Gadget”. Ajo ishte një pajisje eksperimentale e bazuar në plutonium dhe duhej të provonte nëse koncepti funksiononte.
Përgatitjet u zhvilluan në një zonë të izoluar të shkretëtirës së Nju Meksikos. Natën para testit, tensioni ishte i jashtëzakonshëm. Shkencëtarët nuk ishin të sigurt nëse bomba do të shpërthente, nëse do të dështonte apo nëse mund të shkaktonte pasoja të paparashikuara.
Në çastin e shpërthimit, fuqia ishte shumë më e madhe nga sa prisnin shumë prej tyre. Energjia e çliruar ishte afërsisht sa 20 mijë tonë TNT.
Oppenheimer, duke parë topin e zjarrit që ngrihej mbi shkretëtirë, kujtoi një varg nga teksti hindu Bhagavad Gita:
“Tani jam bërë Vdekja, shkatërruesi i botëve.”
Kjo fjali do të mbetej simbol i dilemës morale që do ta shoqëronte përgjithmonë shpikjen e armës atomike.
Nga Trinity te Hiroshima dhe Nagasaki
Vetëm tri javë pas testit Trinity, Shtetet e Bashkuara përdorën armën bërthamore kundër Japonisë.
Më 6 gusht 1945, bomba me uranium “Little Boy” u hodh mbi qytetin e Hiroshimës.
Më 9 gusht 1945, bomba me plutonium “Fat Man”, e ngjashme në parim me pajisjen e testuar në Trinity, u hodh mbi Nagasaki.
Shpërthimet shkaktuan qindra mijëra viktima, shumë prej tyre nga pasojat e menjëhershme, ndërsa të tjerë nga rrezatimi dhe sëmundjet që pasuan.
Më 15 gusht 1945, Japonia njoftoi dorëzimin. Lufta e Dytë Botërore kishte përfunduar.
Por bota nuk ishte më ajo e para.
Fillimi i Epokës Atomike
Shpërthimi në Alamogordo nuk ishte vetëm një sukses teknik. Ishte një kthesë historike që ndryshoi politikën, ushtrinë dhe filozofinë e shekullit XX.
Pas vitit 1945 filloi gara bërthamore mes Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik. Arma atomike u bë simbol i fuqisë globale dhe njëkohësisht i frikës së asgjësimit.
Por energjia bërthamore solli edhe një tjetër trashëgimi: përdorimin paqësor të atomit në prodhimin e energjisë elektrike, mjekësi dhe kërkime shkencore.
Megjithatë, hija e 16 korrikut 1945 mbeti gjithmonë mbi njerëzimin. Atë mëngjes në shkretëtirën e Nju Meksikos, shkenca tregoi madhështinë e saj, por edhe rrezikun e saj më të madh.
Projekti Manhattan i dha njeriut fuqinë e yjeve. Por bashkë me të i dha edhe përgjegjësinë për të mos u shndërruar në viktimën e fuqisë që vetë krijoi.
Përgatiti: L. Veizi