Në janar të vitit 1945, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po shkonte drejt fundit dhe Ushtria e Kuqe hynte në Budapest, një nga figurat më të ndritura të humanizmit europian u zhduk pa lënë gjurmë. Raoul Wallenberg, diplomat suedez 32-vjeçar, u arrestua nga autoritetet sovjetike në Hungari dhe nuk u pa më kurrë publikisht.
Wallenberg kishte mbërritur në Budapest në korrik të vitit 1944 si sekretar i legatës suedeze, me një mision që në fillim dukej i pamundur: shpëtimin e hebrenjve hungarezë nga deportimi drejt kampeve të shfarosjes naziste. Hungaria, aleate e Gjermanisë naziste deri në vitin 1944, ishte kthyer në një nga skenat më të përgjakshme të Holokaustit, sidomos pas pushtimit të drejtpërdrejtë gjerman dhe ardhjes në pushtet të regjimit fashist të Kryqit të Shigjetës.
Me guxim, imagjinatë dhe një vendosmëri të jashtëzakonshme, Wallenberg shpiku dhe shpërndau “pasaporta mbrojtëse” suedeze – dokumente gjysmëzyrtare që deklaronin se mbajtësi i tyre ishte nën mbrojtjen e Mbretërisë së Suedisë. Edhe pse juridikisht të brishta, këto pasaporta u kthyen në një armë shpëtimi masiv. Ai ngriti gjithashtu shtëpi të sigurta, duke i shpallur ato si prona diplomatike, dhe nuk hezitoi të përballej drejtpërdrejt me oficerë nazistë apo milici fashiste hungareze për të nxjerrë njerëz nga trenat e deportimit.
Falë këtyre veprimeve, dhjetëra mijëra hebrenj – vlerësimet variojnë nga 20 mijë deri në mbi 100 mijë – i shpëtuan vdekjes së sigurt. Në Budapest, emri i tij u bë sinonim i shpresës në një qytet të mbytur nga frika dhe terrori.
Por me çlirimin e Hungarisë nga Ushtria e Kuqe, fati i Wallenbergut mori një kthesë tragjike. Më 17 janar 1945, ai u thirr nga autoritetet sovjetike për “bisedime” dhe u arrestua, i dyshuar si spiun perëndimor për shkak të lidhjeve të tij me Shtetet e Bashkuara dhe rrjete të tjera diplomatike. Ai u dërgua fillimisht në Moskë, në burgun famëkeq të Lubjankës.
Prej asaj dite, Raoul Wallenberg u zhduk në errësirën e sistemit sovjetik. Për dekada me radhë, Bashkimi Sovjetik mohoi çdo përgjegjësi ose dha versione kontradiktore. Vetëm në vitin 1957 autoritetet sovjetike deklaruan se Wallenberg kishte vdekur në burg në vitin 1947, nga një “atak në zemër” – një shpjegim që u vu gjerësisht në dyshim dhe që nuk u mbështet kurrë me prova bindëse.
Zhdukja e tij mbetet një nga enigmat më të errëta të pasluftës europiane. Raoul Wallenberg u shpall qytetar nderi i disa vendeve, përfshirë Shtetet e Bashkuara, Kanadanë dhe Izraelin, dhe emri i tij është gdhendur në Yad Vashem si “I Drejtë mes Kombeve”.
Historia e tij është një kujtesë e fuqishme se edhe në kohët më të errëta, një njeri i vetëm mund të bëjë dallimin mes jetës dhe vdekjes – dhe se ndonjëherë, ata që shpëtojnë mijëra jetë, paguajnë me humbjen e së tyrës.
Përgatiti: L.Veizi