Në dhjetor të vitit 1986, Bashkimi Sovjetik dha një nga shenjat më domethënëse të ndryshimit politik që po përvijohej në Kremlin. Udhëheqësi sovjetik Mikhail Gorbaçov urdhëroi lirimin nga internimi të fizikanit dhe disidentit të njohur Andrei Saharov dhe bashkëshortes së tij, Yelena Bonner, duke i dhënë fund një izolimi gjashtëvjeçar që kishte tronditur opinionin ndërkombëtar.
Saharov, laureat i Çmimit Nobel për Paqen në vitin 1975, ishte arrestuar në vitin 1980, pasi kishte protestuar publikisht kundër ndërhyrjes ushtarake sovjetike në Afganistan më 1979. Si ndëshkim, ai u dërgua në internim të brendshëm në qytetin Gorki (sot Nizhny Novgorod), i mbyllur larg medias, kontakteve ndërkombëtare dhe debatit publik. Edhe bashkëshortja e tij, Yelena Bonner, një aktiviste e njohur për të drejtat e njeriut, u bë pjesë e kësaj ndëshkimi politik.
Lirimi i Saharovit u interpretua gjerësisht si një akt simbolik i reformave të perestrojkës dhe glasnostit, që Gorbaçovi po përpiqej të zbatonte në një sistem të ngrirë prej dekadash. Ishte një sinjal i qartë se epoka e ndëshkimeve të verbra ndaj mendimit kritik po vihej në pikëpyetje, edhe pse rruga drejt hapjes dhe lirisë do të ishte ende e gjatë dhe e vështirë.
Vetëm pak muaj më herët, në dhjetor të vitit 1985, Parlamenti Evropian kishte themeluar Çmimin Saharov për Lirinë e Mendimit, një nderim që mban emrin e disidentit sovjetik dhe që jepet çdo vit për individë ose organizata me kontribut të shquar në mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore. Ky çmim u shndërrua shpejt në një nga simbolet më të forta morale të Evropës demokratike.
Ndër fituesit e tij janë edhe figura të rëndësishme shqiptare: Adem Demaçi, i nderuar më 1991 për qëndresën e tij të gjatë dhe sakrificat në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve në Kosovë, si dhe Ibrahim Rugova, i vlerësuar më 1998 për angazhimin e tij paqësor dhe vizionin politik në një periudhë dramatike për rajonin.
Lirimi i Andrei Saharovit nuk ishte vetëm një akt humanitar; ai shënoi një kthesë historike, ku fjala, ndërgjegjja dhe mendimi kritik nisën të çliroheshin nga heshtja e frikës. Një moment që mbetet emblemë e fundit të ngadaltë të një perandorie dhe e fuqisë së qëndrueshme të mendimit të lirë.
Përgatiti: L.Veizi