Përgatiti: Leonard Veizi
Më 23 gusht 1939, në Moskë, Gjermania naziste dhe Bashkimi Sovjetik nënshkruan një traktat që në pamje të parë ishte një marrëveshje klasike mosagresioni. Në të vërtetë, pas dyerve të mbyllura, Adolf Hitleri dhe Josif Stalini po hidhnin në letër një marrëveshje që do të ndryshonte hartën e Evropës dhe do t’i hapte rrugë shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore.
Dokumenti u bë i njohur si Pakti Molotov-Ribbentrop, sipas emrave të ministrave të Jashtëm që e firmosën: Vjaçesllav Molotov për Bashkimin Sovjetik dhe Joachim von Ribbentrop për Gjermaninë.
Ishte një aleancë e çuditshme mes dy regjimeve që ideologjikisht e konsideronin njëri-tjetrin armik. Nazizmi gjerman dhe komunizmi sovjetik ishin kundërshtarë të betuar. Megjithatë, në verën e vitit 1939, interesat strategjike i afruan përkohësisht.
Pas këtij pakti fshihej një dokument shumë më i rëndësishëm se vetë traktati: Protokolli Sekret, i cili përcaktonte sferat e interesit të dy fuqive në Evropën Lindore.
Pse Hitleri kishte nevojë për Stalinin
Në verën e vitit 1939, Hitleri po përgatitej për luftë. Gjermania kishte aneksuar Austrinë në vitin 1938 dhe kishte marrë Sudetet nga Çekosllovakia. Në mars 1939, trupat gjermane pushtuan pjesën çeke të vendit. Tashmë objektivi i radhës ishte Polonia, veçanërisht çështja e Danzigut dhe e korridorit polak që ndante Prusinë Lindore nga pjesa tjetër e Gjermanisë. Por Hitleri e dinte se një luftë kundër Polonisë mund të shndërrohej në një konflikt shumë më të gjerë.
Britania dhe Franca kishin dhënë garanci për pavarësinë polake. Një sulm gjerman ndaj Polonisë mund ta fuste Gjermaninë në luftë me fuqitë perëndimore.
Mbi të gjitha, Hitleri nuk dëshironte të përsëriste atë që kishte ndodhur në Luftën e Parë Botërore: një luftë në dy fronte.
Prandaj, përpara se të godiste Poloninë, duhej të neutralizonte përkohësisht Bashkimin Sovjetik.
Edhe Stalini kishte llogaritë e veta
Stalini nuk po hynte në këtë marrëveshje nga simpatia për nazizmin. Bashkimi Sovjetik kishte tentuar më parë të ndërtonte një front kundër Hitlerit me Britaninë dhe Francën, por negociatat nuk kishin prodhuar një marrëveshje të besueshme. Moska dyshonte gjithashtu se fuqitë perëndimore mund të toleronin një përplasje mes Gjermanisë naziste dhe Bashkimit Sovjetik, duke i lënë dy regjimet të dobësonin njëri-tjetrin.
Stalini kishte edhe një problem tjetër: ushtria sovjetike ishte dobësuar rëndë nga spastrimi i madh i viteve 1937–1938, gjatë të cilit një numër i madh oficerësh të lartë u arrestuan, u ekzekutuan ose u larguan nga detyra.
Një marrëveshje me Gjermaninë do t’i jepte Moskës kohë.
Por kishte edhe një shpërblim shumë më konkret: territore.
23 gusht: Ribbentrop në Moskë
Më 23 gusht 1939, ministri gjerman i Jashtëm Joachim von Ribbentrop mbërriti në Moskë. Negociatat përfunduan me nënshkrimin e traktatit të mosagresionit. Sipas marrëveshjes, Gjermania dhe Bashkimi Sovjetik zotoheshin të mos sulmonin njëri-tjetrin dhe të ruanin neutralitetin nëse njëri prej tyre do të përfshihej në konflikt me një fuqi të tretë.
Në letër, ishte një traktat diplomatik. Në realitet, ishte edhe një marrëveshje për ndarjen e Evropës Lindore. Sepse traktatit publik i bashkëngjitej një protokoll sekret.
Protokolli që duhej të mbetej i fshehtë Në këtë dokument të fshehtë, Berlini dhe Moska përcaktuan zonat e tyre të interesit. Polonia do të ndahej në sfera gjermane dhe sovjetike.
Linja fillestare e ndarjes kalonte afërsisht përgjatë lumenjve Narev, Visla dhe San, megjithëse kufiri do të ndryshonte pak më vonë, pas marrëveshjeve të tjera gjermano-sovjetike. Estonia dhe Letonia u vendosën në sferën sovjetike. Lituania fillimisht iu la sferës gjermane, por më vonë, me ndryshimin e marrëveshjeve, kaloi kryesisht në sferën sovjetike. Finlanda u përfshi në sferën e interesit të Bashkimit Sovjetik.
Në jug, Moska shprehu interes për Besarabinë, territor që atëherë i përkiste Rumanisë. Kështu, pa pyetur asnjë prej këtyre vendeve, dy fuqitë e mëdha vendosën në një dokument sekret se cilës sferë do t’i përkiste pjesa e tyre e Evropës.
Ishte diplomaci e fuqive të mëdha në formën e saj më brutale: dy shtete vendosnin fatin e shteteve të tjera. Një sekret që Evropa nuk e dinte
Publikisht, bota pa vetëm traktatin e mosagresionit.
Ekzistenca e protokollit sekret u mohua për dekada nga autoritetet sovjetike. Vetëm në fund të viteve 1980, gjatë periudhës së glasnostit, Bashkimi Sovjetik pranoi zyrtarisht ekzistencën e dokumentit.
Por në gusht 1939, askush jashtë rrethit të ngushtë të udhëheqjes gjermane dhe sovjetike nuk e dinte plotësisht se çfarë ishte vendosur.
Dhe vetëm pak ditë më vonë, marrëveshja do të fillonte të zbatohej.
1 shtator 1939: Gjermania sulmon Poloninë
Mëngjesin e 1 shtatorit 1939, Gjermania pushtoi Poloninë. Trupat gjermane hynë në territorin polak nga veriu, perëndimi dhe jugu. Luftwaffe goditi objektiva polake, ndërsa forcat tokësore përparuan me shpejtësi.
Më 3 shtator, Britania dhe Franca i shpallën luftë Gjermanisë.Lufta e Dytë Botërore kishte filluar.
Por Hitleri nuk kishte përballë vetëm Poloninë. Sipas marrëveshjes me Stalinin, edhe Bashkimi Sovjetik do të ndërhynte.
17 shtator: Ushtria e Kuqe hyn në Poloni
Më 17 shtator 1939, ndërsa ushtria polake po luftonte kundër gjermanëve, Ushtria e Kuqe kaloi kufirin lindor të Polonisë. Moska e justifikoi ndërhyrjen duke pretenduar se shteti polak ishte shembur dhe se Bashkimi Sovjetik duhej të mbronte popullsitë bjelloruse dhe ukrainase në lindje të vendit. Në realitet, ishte zbatimi i marrëveshjes së fshehtë.
Polonia u pushtua nga dy anë. Gjermania mori pjesën perëndimore dhe qendrore, ndërsa Bashkimi Sovjetik pushtoi pjesën lindore. Në fund të shtatorit, dy pushtuesit e ndanë Poloninë. Një shtet i tërë ishte zhdukur nga harta.
Bashkëpunimi i pamundur
Pakti nuk ishte vetëm një dokument mosagresioni. Për një periudhë të shkurtër, Gjermania naziste dhe Bashkimi Sovjetik zhvilluan edhe një marrëdhënie ekonomike të rëndësishme.
Gjermania kishte nevojë për lëndë të para për ekonominë e saj të luftës. Bashkimi Sovjetik furnizoi Gjermaninë me naftë, grurë, minerale dhe materiale të tjera strategjike.
Në këmbim, Gjermania i ofroi Bashkimit Sovjetik makineri, pajisje industriale dhe teknologji. Kjo marrëdhënie i shërbente të dyja palëve për aq kohë sa interesat e tyre përputheshin. Por ishte një martesë interesi me një fund të paracaktuar.
Baltiku bie nën kontrollin sovjetik
Në vjeshtën e vitit 1939, Bashkimi Sovjetik ushtroi presion mbi shtetet baltike. Estonia, Letonia dhe Lituania u detyruan të pranonin vendosjen e bazave ushtarake sovjetike. Në vitin 1940, ato u pushtuan dhe u aneksuan nga Bashkimi Sovjetik. Finlanda pati një fat tjetër. Kur Helsinki refuzoi kërkesat territoriale të Moskës, Bashkimi Sovjetik sulmoi Finlandën më 30 nëntor 1939. Filloi Lufta e Dimrit. Finlandezët rezistuan me një forcë shumë më të madhe nga sa pritej, por në mars 1940 u detyruan të pranonin paqen dhe të lëshonin territore të rëndësishme. Ndërkohë, në qershor 1940, Bashkimi Sovjetik i paraqiti Rumanisë ultimatume dhe mori Besarabinë dhe Bukovinën Veriore.
Harta e Evropës Lindore po ndryshonte me shpejtësi.
Por Hitleri nuk e kishte harruar Lindjen. Pakti kishte qenë që në fillim vetëm një armëpushim strategjik. Hitleri e kishte parë prej kohësh Bashkimin Sovjetik si armikun kryesor ideologjik dhe gjeopolitik të Gjermanisë. Në librin Mein Kampf kishte shpalosur vizionin për Lebensraum, hapësirën jetike që Gjermania duhej të siguronte në lindje. Për Hitlerin, territoret sovjetike ishin një objektiv i ardhshëm pushtimi. Pakti me Stalinin nuk e ndryshoi këtë objektiv. Vetëm e shtyu.
22 qershor 1941: Pakti thyhet
Në agimin e 22 qershorit 1941, Gjermania naziste nisi Operacionin Barbarossa. Mbi tre milionë ushtarë të Boshtit kaluan kufirin e Bashkimit Sovjetik në një nga operacionet më të mëdha ushtarake në historinë e njerëzimit. Tanket gjermane u vërsulën drejt lindjes. Luftwaffe sulmoi aeroportet dhe objektivat sovjetike. Ushtria e Kuqe u kap në një situatë katastrofike. Pakti Molotov-Ribbentrop kishte zgjatur më pak se dy vjet.
Hitleri tani po sulmonte pikërisht shtetin me të cilin kishte ndarë Poloninë në vitin 1939.
Stalini u befasua nga sulmi, megjithëse inteligjenca sovjetike dhe burime të ndryshme kishin dhënë paralajmërime të shumta për përgatitjet gjermane. Lufta gjermano-sovjetike do të bëhej fronti më i madh dhe më i përgjakshëm i Luftës së Dytë Botërore.
Një marrëveshje që ndryshoi historinë
Pakti Molotov-Ribbentrop nuk ishte shkaku i vetëm i Luftës së Dytë Botërore. Përgjegjësia kryesore për shpërthimin e luftës i takon agresionit ekspansionist të Gjermanisë naziste dhe politikës së saj të pushtimit.
Por pakti krijoi kushtet që Hitleri të sulmonte Poloninë pa u përballur menjëherë me një luftë kundër Bashkimit Sovjetik. Në të njëjtën kohë, Stalini fitoi kohë dhe zgjeroi territorin sovjetik në drejtim të perëndimit.
Për gati dy vjet, dy regjime totalitare, që më vonë do të përplaseshin në një luftë për jetë a vdekje, bashkëjetuan përmes një marrëveshjeje pragmatike.
Në hartën e Evropës së vitit 1939, vijat e vizatuara në një protokoll të fshehtë nuk ishin thjesht kufij diplomatikë. Ato përcaktuan pushtime, deportime, represion dhe ndryshime të dhunshme të popullsive.
Kur Gjermania sulmoi Bashkimin Sovjetik më 22 qershor 1941, marrëveshja mori fund.
Por pasojat e saj nuk mbaruan atë ditë. Për Poloninë, shtetet baltike, Finlandën, Rumaninë dhe popujt e Evropës Lindore, 23 gushti 1939 mbeti data kur dy fuqitë e mëdha u ulën në të njëjtën tryezë dhe vendosën, në fshehtësi, se kujt do t’i përkiste një pjesë e kontinentit.