Përgatiti: Leonard Veizi
Më 29 gusht 1949, në orën 7 të mëngjesit me orën lokale, stepa e pafund e Semipalatinskut në Kazakistan u ndriçua nga një dritë që nuk e kishte parë kurrë. Për një çast, nata u bë ditë. Pastaj erdhi zhurma. Dhe më pas, një re kërpudhë u ngrit mbi shkretëtirë.
Bashkimi Sovjetik sapo kishte shpërthyer bombën e tij të parë atomike. Monopoli bërthamor amerikan, i cili kishte zgjatur vetëm katër vjet, kishte marrë fund. Lufta e Ftohtë sapo kishte hyrë në fazën e saj më të rrezikshme.
Amerikanët e quajtën “Joe-1”, me ironi, sipas Josif Stalinit. Sovjetikët e quajtën zyrtarisht RDS-1 – “Reaktivniy Dvigatel Specialniy” – dhe jozyrtarisht “Pervaya Molniya” – Rrufeja e Parë.
Heshtja që alarmoi një fizikant të ri
Historia nuk fillon në vitin 1949. Fillon në vitin 1939.
Në vitet ’30, fizikantët sovjetikë ishin në ballë të botës. Në Leningrad dhe Kharkov flitej hapur për ndarjen bërthamore. Në vitin 1940, dy fizikantë të rinj, Georgy Flyorov dhe Konstantin Petrzhak, kishin zbuluar edhe ndarjen spontane të uraniumit.
Por pastaj ndodhi diçka e çuditshme. Flyorov, i cili shërbente si oficer i aviacionit, vuri re se në të gjitha revistat shkencore perëndimore kishte rënë një heshtje e plotë për temën e fisionit. Asnjë artikull i ri nga gjermanët, amerikanët apo britanikët. Për një shkencëtar, kjo heshtje ishte më e zhurmshme se çdo artikull.
Në prill 1942, nga fronti, 29-vjeçari Flyorov i shkroi një letër direkt Josif Stalinit:
“Pa gabim, po ndërtohet një superarmë. Duhet ta ndërtojmë edhe ne, pa humbur asnjë ditë.”
Letra përfundoi mbi tavolinën e duhur. Stalini, i zhytur në luftën kundër Gjermanisë, e kishte lënë mënjanë projektin bërthamor. Por kjo letër, plus informacioni që po vinte nga spiunët në Perëndim, e detyroi të veprojë.
Në fund të vitit 1942, ai thirri fizikantin Igor Kurchatov. Një burrë me mjekër, energjik, i njohur me pseudonimin “Mjekra”. Urdhri ishte i thjeshtë dhe brutal: “Na jepni bombën.”
Dy rrugë për një bombë: shkenca dhe spiunazhi
Projekti sovjetik lindi me dy këmbë. Njëra ishte shkenca vendase, tjetra ishte spiunazhi.
Këmba e parë: Kurchatov dhe Arzamas-16.
Laboratori Nr.2 në Moskë, i drejtuar nga Kurchatov, u bë zemra. Më vonë, në një vend të fshehtë që nuk ekzistonte në asnjë hartë, u krijua qyteti i mbyllur Arzamas-16, sot Sarov. Atje, nën drejtimin e shkencëtarit kryesor të armëve, Yuli Khariton, u mblodhën mendjet më të mira.
Këmba e dytë: Spiunët brenda “Manhattan Project”.
Ky është ndoshta operacioni më i suksesshëm i spiunazhit në histori. Klaus Fuchs, fizikani gjerman që punonte në Los Alamos, Theodore Hall, David Greenglass dhe rrjeti i Julius Rosenberg transmetuan në Moskë mijëra faqe me vizatime, llogaritje dhe detaje.
Kur amerikanët hodhën bombat mbi Hiroshima dhe Nagasaki më 6 dhe 9 gusht 1945, Stalini e kuptoi se bota kishte ndryshuar. Ai thirri në Kremlin shefin e policisë sekrete, Lavrentiy Beria, dhe i tha: “Tani na duhet bomba, me çdo kusht.”
Beria u bë shefi absolut i projektit. Një organizator i pamëshirshëm dhe i tmerrshëm. Ai kishte pushtet mbi gjithçka: mbi minierat e uraniumit në Gjermaninë Lindore dhe Çekosllovaki, mbi shkencëtarët gjermanë të kapur si Manfred von Ardenne dhe Gustav Hertz, mbi kampet e punës që nxirrnin materialin, dhe mbi jetën e vetë shkencëtarëve. Metoda e tij ishte terrori dhe privilegji në të njëjtën kohë. Nëse Kurchatov dështonte, pasojat do të ishin fatale. Nëse ia dilte, do të kishte gjithçka.
Falë informacioneve të Fuchs, sovjetikët nuk e humbën kohën duke provuar modele të ndryshme. Ata kopjuan direkt modelin amerikan “Fat Man”, bomba me plutonium që u hodh në Nagasaki. Ishte një bombë me implosion, shumë më komplekse se ajo me uranium e Hiroshimës. Kjo ishte arsyeja pse RDS-1 ishte pothuajse identike me Fat Man.
Teatri i apokalipsit në Semipalatinsk
Vendi i testimit u zgjodh në stepën kazake, 170 km në perëndim të qytetit Semipalatinsk. U quajt “Poligoni”. Një territor sa gjysma e Sllovenisë, i shpallur zonë e ndaluar.
Për të kuptuar se çfarë bënte arma e re, sovjetikët ndërtuan një teatër makabër. Jo vetëm instrumente matës.
Në rreze të ndryshme nga kulla 37-metërshe ku ishte vendosur bomba, inxhinierët ndërtuan gjithçka: shtëpi me tulla, shtëpi prej druri, ura hekurudhore, një metro të vogël, fabrika. Vendosën tanke, aeroplanë, artileri. Dhe, më tragjikja, vendosën qindra kafshë – qen, dele, derra, minj – në kafaze, të lidhura me litarë, në mënyrë që mjekët të studionin efektet e rrezatimit dhe djegieve në gjitarë të ngjashëm me njeriun.
Askush nuk mendoi për fshatarët kazakë që jetonin vetëm pak dhjetëra kilometra më larg.
Në orën 07:00, bomba shpërtheu. Fuqia ishte rreth 22 kilotonë, pak më shumë se Fat Man. Kulla u avullua në çast. Shtëpitë u rrafshuan deri në 2 km largësi. Kafshët u zhdukën ose ngordhën nga rrezatimi në ditët në vijim.
Igor Kurchatov, i cili e pa shpërthimin nga një bunker, thuhet se doli dhe tha vetëm: “Tani gjithçka ka mbaruar” – dhe përqafoi kolegun e tij Khariton.
Bota mëson lajmin dhe ngrin
Sovjetikët e mbajtën sekret. Por amerikanët nuk ishin naivë. Një aeroplan spiun B-29 që fluturonte mbi Paqësor zbuloi gjurmë radioaktive. Më 23 shtator 1949, Presidenti Harry Truman doli në televizion dhe njoftoi botën: “Ne kemi prova që në javët e fundit ka ndodhur një shpërthim atomik në BRSS.”
Tronditja në Uashington ishte e madhe. Amerikanët mendonin se sovjetikëve do t’u duheshin edhe 5-7 vjet të tjerë. Papritur, planeti kishte dy fuqi bërthamore.
Pasojat ishin të menjëhershme dhe afatgjata:
- Fundi i monopolit dhe fillimi i garës. Nëse të dy palët kanë bombën, duhet një bombë më të madhe. Brenda dy vitesh, të dy superfuqitë do të fillonin punën për bombën me hidrogjen, mijëra herë më të fuqishme.
- Lindja e parimit të Shkatërrimit të Ndërsjellë të Sigurt (MAD). Për herë të parë, lufta totale mes superfuqive do të thoshte vetëvrasje kolektive. Kjo, paradoksalisht, e bëri një luftë të tretë botërore direkte të pamundur, por e zhvendosi konfliktin në luftëra me përfaqësues, spiunazh dhe propagandë.
- Çmimi njerëzor i fshehur. Poligoni i Semipalatinskut do të vazhdojë të përdoret për 40 vjet, me 456 teste bërthamore në total. Qindra mijëra kazakë u ekspozuan ndaj rrezatimit pa dijeninë e tyre. Sot, zona përreth njihet ende për shkallën e lartë të kancereve dhe keqformimeve. Vetëm në vitin 1991, me pavarësinë e Kazakistanit, poligoni u mbyll nga presidenti Nursultan Nazarbayev.
Më 29 gusht 1949, në një stepë të largët, njerëzimi kaloi një prag pa kthim. Rrufeja e Parë nuk ishte vetëm një arritje teknike sovjetike, e lindur nga gjenialiteti i Kurchatov-it dhe nga dosjet e vjedhura në Los Alamos. Ishte momenti kur frika u bë globale. Nga ajo ditë, çdo konflikt, çdo krizë si ajo e Kubës në 1962, do të luhej nën hijen e një reje në formë kërpudhe.