Përgatiti: Leonard Veizi
Princesha Diana e Uellsit vdiq në një aksident automobilistik në Paris, vetëm 36 vjeç. Ishte fundi i një jete që kishte kaluar nga përralla mbretërore te një prej historive më të mëdha të dashurisë, krizës, rebelimit dhe bamirësisë së shekullit XX.
Në orët e para të 31 gushtit 1997, bota ende nuk e dinte se një nga gratë më të njohura të planetit po luftonte për jetën në një spital të Parisit.
Pak minuta më parë, një Mercedes-Benz S280 kishte dalë me shpejtësi nga hoteli Ritz, në sheshin Vendôme. Në makinë ndodheshin Diana, Princesha e Uellsit, shoqëruesi i saj Dodi Fayed, truproja Trevor Rees-Jones dhe shoferi Henri Paul. Makina po përpiqej t’u shpëtonte fotografëve të paparacëve që i ndiqnin me motorë.
Pak para mesnatës, Mercedes-i hyri në tunelin e Pont de l’Alma. Në një kthesë, makina humbi kontrollin dhe u përplas me një kolonë betoni. Dodi Fayed dhe Henri Paul vdiqën në vend. Truproja Rees-Jones mbijetoi, ndërsa Diana u gjet ende gjallë, por në gjendje kritike. Ajo u nxor nga rrënojat dhe u transportua në spitalin Pitié-Salpêtrière. Mjekët luftuan për rreth dy orë për ta shpëtuar. Por dëmtimet e brendshme ishin tepër të rënda.
Në orën 03:00 të mëngjesit, Diana u shpall e vdekur.
Ishte 31 gusht 1997. Diana ishte vetëm 36 vjeç.
Vajza që u bë princeshë
Diana Frances Spencer kishte lindur më 1 korrik 1961, në Park House, pranë Sandringhamit, në Norfolk. Në vitin 1975, pasi babai i saj trashëgoi titullin Earl Spencer, ajo mori titullin Lady Diana Spencer.
Në vitin 1977 njohu Princin Charles, trashëgimtarin e fronit britanik. Marrëdhënia e tyre u zhvillua me shpejtësi dhe më 29 korrik 1981, në Katedralen e Shën Palit në Londër, u zhvillua dasma që u ndoq nga qindra miliona njerëz në mbarë botën.
Diana ishte 20 vjeçe.
Ajo hyri në familjen mbretërore si një vajzë e re, e turpshme dhe pothuajse e panjohur për publikun ndërkombëtar. Por shumë shpejt u shndërrua në një figurë globale.
Çifti pati dy djem: Williamin, i lindur më 21 qershor 1982, dhe Harryn, i lindur më 15 shtator 1984. Por përralla nuk do të zgjaste.
Nga përralla te kriza
Martesa e Dianës dhe Charles-it u përball me kriza të vazhdueshme. Në dhjetor 1992 u njoftua zyrtarisht ndarja e çiftit. Divorci u përfundua më 28 gusht 1996.
Diana nuk ishte më princeshë në kuptimin e plotë protokollar të fjalës. Por për publikun britanik dhe për miliona njerëz në botë ajo mbeti “Princesha Diana”.
Pas divorcit, ajo u përqendrua gjithnjë e më shumë te puna humanitare. U angazhua me organizata që ndihmonin të pastrehët, fëmijët, personat me aftësi të kufizuara dhe njerëzit që jetonin me HIV/AIDS.
Në vitin e fundit të jetës, ajo u bë veçanërisht e njohur për fushatën kundër minave tokësore. Në janar 1997 vizitoi Angolën dhe më pas vazhdoi fushatën në Shtetet e Bashkuara. Në gusht, vetëm pak javë para vdekjes, vizitoi Bosnjën për të tërhequr vëmendjen ndaj pasojave të minave të luftës.
Ishte një Diana tjetër. Më e pavarur. Më e drejtpërdrejtë. Më pak e kontrollueshme nga protokolli mbretëror. Dhe pikërisht kjo e bënte edhe më të famshme.
Vera e fundit
Në verën e vitit 1997, Diana po kalonte një periudhë të ekspozimit të jashtëzakonshëm mediatik. Ajo ishte lidhur me biznesmenin egjiptian Dodi Fayed dhe fotografët e ndiqnin vazhdimisht.
Më 30 gusht, Diana dhe Dodi ndodheshin në Paris.
Mbrëmjen e asaj dite darkuan në Ritz, hotelin në pronësi të familjes Fayed. Pas mesnate, vendosën të largoheshin nga hoteli. Paparacët ishin aty. Mercedes-i u nis me shpejtësi. Fotografët u vunë pas. Dhe pak minuta më vonë ndodhi përplasja.
Ajo që pasoi ishte një nga netët më të gjata në historinë moderne të monarkisë britanike.
Një lajm që pushtoi botën
Në orët e para të mëngjesit, lajmi për aksidentin filloi të përhapej. Fillimisht flitej për një aksident të rëndë. Pastaj erdhi lajmi për vdekjen e Dodit Fayed.
Dhe më pas, pak para agimit, u konfirmua ajo që askush nuk donte ta besonte: Diana kishte vdekur. Lajmi shkaktoi një tronditje globale.
Njerëzit dolën në rrugë. Te portat e Kensington Palace filluan të shfaqeshin lule. Qirinj u ndezën në Londër dhe në qytete të ndryshme të botës.
Britania hyri në zi.
Por zia nuk ishte vetëm britanike.
Diana ishte bërë një figurë që i përkiste edhe njerëzve jashtë monarkisë, jashtë Britanisë, madje edhe jashtë Evropës.
Polemika për paparacët
Vdekja e Dianës solli menjëherë në qendër të debatit rolin agresiv të paparacëve dhe mënyrën se si mediat ndiqnin figurat publike.
Fakti që Mercedes-i po largohej nga Ritz-i ndërsa ndiqej nga fotografë krijoi një pyetje që do të vazhdonte për vite: sa përgjegjësi kishte kultura e ndjekjes së pandërprerë mediatike në atë tragjedi?
Hetimet franceze dhe më vonë hetimet britanike shqyrtuan rrethanat e aksidentit, përfshirë shpejtësinë e automjetit, gjendjen e shoferit Henri Paul dhe rolin e paparacëve.
Por përtej debateve juridike, mbeti një fakt i pakundërshtueshëm: në pak sekonda, një grua që për vite kishte jetuar nën blicet e fotografëve u bë viktimë e një prej tragjedive më të mëdha mediatike të shekullit.
Princi Charles dhe dy djemtë
Në atë moment, William ishte 15 vjeç dhe Harry vetëm 12. Për ta, ajo nuk ishte “Princesha Diana”. Ishte nëna e tyre.
Princi Charles u nis menjëherë për në Paris dhe u kthye në Britani me arkivolin e Dianës. Trupi i saj u kthye në Britani më 31 gusht dhe u vendos fillimisht në një morg privat në Londër, përpara se të çohej në Chapel Royal në St James’s Palace.
Në ditët që pasuan, Britania përjetoi një shpërthim të jashtëzakonshëm zie publike.
Edhe monarkia u gjend përballë një situate të pazakontë. Njerëzit kërkonin një reagim më njerëzor, ndërsa familja mbretërore po përpiqej të përballonte tragjedinë brenda kufijve të protokollit.
Mbretëresha Elizabeth II, në një fjalim televiziv më 5 shtator, e përshkroi Dianën si një njeri të jashtëzakonshëm dhe foli për tronditjen, dhimbjen dhe pikëllimin që kishte përfshirë vendin.
Funerali që u ndoq nga bota
Më 6 shtator 1997, arkivoli i Dianës u përcoll nga St James’s Palace drejt Westminster Abbey. Qindra mijëra njerëz u grumbulluan përgjatë rrugës. Miliona të tjerë e ndoqën ceremoninë në televizion.
Pas ceremonisë, arkivoli u dërgua në Althorp, pronën e familjes Spencer. Diana u varros në një ishull të vogël në mes të një liqeni dekorativ, në territorin e familjes së saj.
Ajo nuk u varros në një varrezë publike. Ishte një zgjedhje që i dha familjes mundësinë të kishte një vend privat përkujtimi, larg turmave.
Pse Diana mbeti e gjallë në kujtesë?
Sepse historia e saj nuk ishte vetëm historia e një princeshe.
Ishte historia e një vajze që u fut në familjen më të famshme mbretërore të botës dhe që, me kalimin e viteve, u përpoq të gjente identitetin e saj përtej kurorës.
Ajo përdori famën për të tërhequr vëmendjen te njerëzit që zakonisht nuk e kishin atë.
Përqafoi pacientë me HIV në një kohë kur frika dhe keqinformimi rreth sëmundjes ishin ende të mëdha. Vizitoi të pastrehë. U angazhua për fëmijët. Dhe në muajt e fundit të jetës e vendosi veten në qendër të fushatës kundër minave tokësore.
Diana kishte gabimet e saj, kontradiktat e saj dhe një jetë private që u kthye në spektakël publik. Por pikërisht kjo e bëri figurën e saj njerëzore. Ajo ishte princeshë, por jo e paprekshme. Ishte e famshme, por shpesh dukej e vetmuar. Jetonte mes luksit, por kërkonte të prekte njerëzit që jetonin në anën tjetër të shoqërisë. Dhe vdiq në një mënyrë që e ktheu sërish në qendër të vëmendjes së gjithë botës.
Më 31 gusht 1997, Diana vdiq në Paris. Por historia e saj nuk përfundoi atë mëngjes. Në njëfarë mënyre, pikërisht atëherë filloi miti. Një figurë që kishte jetuar vetëm 36 vjet do të vazhdonte të jetonte në kujtesën publike për dekada. Sepse disa njerëz vdesin. Disa të tjerë, për arsye që historia nuk arrin gjithmonë t’i shpjegojë, bëhen pjesë e saj.