Në qershor të vitit 323 para erës sonë, në Babiloni, u shua një nga figurat më të jashtëzakonshme të historisë njerëzore. Ishte vetëm 32 vjeç, por kishte krijuar perandorinë më të madhe që njihte bota e kohës. Aleksandri i Madh, mbreti i Maqedonisë dhe pushtuesi që kishte shtrirë sundimin e tij nga brigjet e Mesdheut deri në Indinë e largët, la pas një trashëgimi që do të ndikonte historinë për shekuj.
Data e saktë e vdekjes së tij mbetet objekt debatesh edhe sot. Disa historianë japin 10 qershorin, të tjerë 11 ose 13 qershorin e vitit 323 para erës sonë. Burimet e lashta bien dakord vetëm për një gjë: vdekja e tij ishte e papritur dhe e mbuluar nga misteri.
Një fund që vazhdon të ngrejë pyetje
Sipas kronikave të kohës, Aleksandri u sëmur pas një banketi në Babiloni. Fillimisht u ankua për dhimbje dhe ethe, por gjendja e tij u përkeqësua me shpejtësi. Pas disa ditësh agonie, ai humbi aftësinë për të komanduar dhe më në fund vdiq.
Shkaqet e vdekjes janë diskutuar për më shumë se dy mijë vjet. Disa autorë të lashtë flasin për ethe të forta, ndoshta të shkaktuara nga malaria ose tifoja. Të tjerë ia atribuojnë fundin konsumit të tepruar të alkoolit. Nuk kanë munguar as teoritë për helmimin.
Një nga rrëfimet më të përhapura në antikitet lidhet me filozofin Aristotel. Sipas kësaj tradite, ai dyshohej se kishte përgatitur një helm vdekjeprurës dhe ia kishte dërguar Aleksandrit të maskuar si ilaç. Shkaku i dyshimit ishte një ngjarje e mëparshme: Aleksandri kishte urdhëruar vrasjen e Kalistenit, historianit të oborrit dhe nipit të Aristotelit, pas akuzave për komplot. Disa besonin se filozofi mund të kishte kërkuar hakmarrje. Megjithatë, historianët modernë e konsiderojnë këtë teori më shumë legjendë sesa fakt të provuar.
Nga Pella drejt botës
Aleksandri lindi më 20 korrik 356 para erës sonë në Pella, kryeqytetin e Maqedonisë. Ishte djali i mbretit Filipi II dhe i mbretëreshës Olimpia, vajza e Neoptolemit, mbretit të Epirit.
Që në fëmijëri mori një edukim të zgjedhur. Mësuesi i tij i parë, Leonidha, e stërviti në matematikë, kalërim dhe përdorimin e armëve. Më pas erdhi Lisimaku, i cili përdorte tregime dhe interpretime teatrale për t’i zgjuar imagjinatën princit të ri. Aleksandri adhuronte figurën e Akilit dhe ëndërronte lavdinë e heronjve homerikë.
Në vitin 343 para erës sonë, Filipi II i besoi edukimin e djalit filozofit Aristotel. Për tre vjet, ai e mësoi princin e ri në filozofi, politikë, shkencë, poezi dhe artin e qeverisjes. Thuhet se leximi i “Iliadës” së Homerit ndikoi thellësisht tek Aleksandri. Aq shumë e vlerësonte këtë vepër, sa mbante gjithmonë me vete një kopje gjatë fushatave ushtarake.
Pushtuesi i botës së njohur
Kur Filipi II u vra në vitin 336 para erës sonë, Aleksandri mori fronin e Maqedonisë. Brenda pak vitesh ai shtypi rebelimet në Greqi, forcoi Lidhjen e Korintit dhe nisi fushatën kundër Perandorisë Perse.
Ajo që pasoi ishte një seri fitoresh që ndryshuan rrjedhën e historisë. Ai mposhti ushtritë persiane, pushtoi Egjiptin, mori Babiloninë, Suzan dhe Persepolisin, u shpall mbret i Azisë dhe vazhdoi marshimin deri në brigjet e lumit Ind.
Në territoret e pushtuara themeloi qytete të reja, shumë prej tyre me emrin Aleksandri. Këto koloni u shndërruan në qendra të përhapjes së kulturës helenistike, duke bashkuar ndikimet greke, maqedonase, egjiptiane, perse dhe lindore.
Perandoria që u shpërbë pas vdekjes
Kur vdiq në Babiloni, Aleksandri po përgatiste ekspedita të reja. Disa burime antike thonë se ai po mendonte pushtimin e Arabisë, ndërsa tradita të tjera përmendin plane edhe më ambicioze drejt Kartagjenës dhe Italisë.
Por ëndrra e tij mori fund në mënyrë të parakohshme.
Vdekja e Aleksandrit tronditi botën që kishte krijuar. Maqedonasit humbën udhëheqësin e tyre legjendar. Në Greqi shpërthyen rebelime kundër sundimit maqedonas. Ndërsa në territoret e pafundme të perandorisë filloi lufta për trashëgiminë.
Gjeneralët e tij, të njohur si Diadokët, ndanë mes tyre zotërimet e mëdha të pushtuesit. Ptolemeu mori Egjiptin dhe themeloi një dinasti që do të sundonte për gati tre shekuj e gjysmë. Të tjerë krijuan mbretëri në Siri, Mesopotami dhe Azi.
Perandoria e Aleksandrit u shpërbë, por ndikimi i tij mbijetoi.
Më shumë se dy mijë vjet pas vdekjes, Aleksandri i Madh vazhdon të mbetet simboli i gjeniut ushtarak, i ambicies së pakufishme dhe i njeriut që, në një jetë tepër të shkurtër, arriti të ndryshojë hartën politike dhe kulturore të botës së lashtë.
Përgatiti: L.Veizi