Më 30 korrik 1971, njerëzimi hodhi një tjetër hap gjigant në eksplorimin e hapësirës. Moduli hënor Falcon, pjesë e misionit Apollo 15, u ul me sukses në sipërfaqen e Hënës, duke shënuar fillimin e një prej ekspeditave më të rëndësishme shkencore të Programit Apollo. Ky mision nuk synonte vetëm të provonte se njeriu mund të zbriste në Hënë, por të studionte në mënyrë të hollësishme historinë gjeologjike të satelitit tonë natyror.
Ekuipazhi i Apollo 15 përbëhej nga astronautët David Scott, komandant i misionit, James Irwin, pilot i modulit hënor Falcon, dhe Alfred Worden, pilot i modulit komandues Endeavour. Anija u nis nga Qendra Hapësinore Kennedy më 26 korrik 1971 dhe, pas një udhëtimi katërditor, arriti në orbitën hënore.
Scott dhe Irwin zbritën në rajonin Hadley Rille, pranë Maleve Apenine, në veriperëndim të zonës ku ishte ulur Apollo 11 dy vjet më parë. Vendi nuk ishte zgjedhur rastësisht. Ai konsiderohej një nga rajonet më interesante të Hënës për studime gjeologjike, pasi përmbante male të larta, lugina të thella dhe rrjedha të lashta lave, që mund të zbulonin historinë e formimit të satelitit.
Apollo 15 ishte misioni i parë i kategorisë së ashtuquajtur “J-Mission”, ekspedita të projektuara për kërkime shkencore më të gjera. Për herë të parë, astronautët kaluan gati tre ditë në sipërfaqen hënore dhe kryen tre shëtitje të gjata jashtë modulit.
Një nga risitë më të mëdha të këtij fluturimi ishte përdorimi për herë të parë i automjetit elektrik Lunar Roving Vehicle, i njohur thjesht si Roveri Hënor. Ky automjet me katër rrota u lejoi astronautëve të përshkonin distanca shumë më të mëdha nga moduli Falcon, duke eksploruar zona që më parë ishin të paarritshme. Gjatë tre daljeve në sipërfaqe ata udhëtuan mbi 27 kilometra dhe mblodhën mostra nga vende me rëndësi të veçantë shkencore.
Në përfundim të misionit, astronautët sollën në Tokë rreth 77 kilogramë gurë dhe dhe hënor, sasia më e madhe e mbledhur deri atëherë nga një ekspeditë në Hënë. Pikërisht mes këtyre mostrave ndodhej një nga zbulimet më të famshme në historinë e gjeologjisë planetare.
Një copë shkëmbi me përbërje anortoziti të bardhë tërhoqi menjëherë vëmendjen e studiuesve. Analizat treguan se ai ishte formuar rreth 4 miliardë vjet më parë, në periudhën kur korja e Hënës sapo kishte filluar të kristalizohej. Për shkak të moshës së tij jashtëzakonisht të lashtë dhe rëndësisë për të kuptuar fillesat e Hënës, shkencëtarët e pagëzuan atë me emrin “Guri i Gjenezës” (Genesis Rock). Ky gur vazhdon të konsiderohet një nga mostrat më të vlefshme të sjella ndonjëherë nga një trup tjetër qiellor.
Po aq befasues ishte edhe një tjetër zbulim. Në mostrat e dheut hënor u gjetën mijëra kokrriza të vogla kristalesh me ngjyrë portokalli. Fillimisht ato dukeshin si pluhur i zakonshëm, por analizat laboratorike treguan se ishin formuar miliarda vjet më parë gjatë shpërthimeve vullkanike në Hënë. Sipas shkencëtarëve, materiali që krijoi këto kristale kishte ardhur nga një thellësi prej rreth 300 kilometrash nën sipërfaqen hënore, duke ofruar provat më të forta se Hëna kishte pasur një aktivitet të fuqishëm vullkanik në fillimet e historisë së saj.
Pas përfundimit të punës në sipërfaqe, Scott dhe Irwin u bashkuan sërish me Alfred Worden në orbitën hënore. Anija mori kursin e kthimit dhe më 7 gusht 1971 kapsula u ul me sukses në Oqeanin Paqësor, ku u rimor nga marina amerikane.
Apollo 15 mbetet një nga misionet më të suksesshme të Programit Apollo. Ai shënoi fillimin e një epoke të re të eksplorimit hënor, ku qëllimi nuk ishte më vetëm vendosja e flamurit dhe demonstrimi i aftësive teknologjike, por kërkimi i përgjigjeve për pyetjet më të mëdha të historisë së Hënës dhe, në një farë mënyre, edhe të vetë Sistemit Diellor. Mostrat e mbledhura gjatë këtij misioni vazhdojnë të studiohen edhe sot, më shumë se pesë dekada pas kthimit të astronautëve në Tokë.
Përgatiti: L.Veizi