Në kulmin e Luftës së Ftohtë, kur përplasja mes Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik nuk zhvillohej vetëm me raketa bërthamore, ushtri dhe aleanca politike, por edhe në laboratorë, universitete dhe qendra kërkimi, një oficer i KGB-së vendosi të tradhtojë shërbimin më të fuqishëm të inteligjencës sovjetike. Informacionet që ai dorëzoi do të ndryshonin mënyrën se si Perëndimi e shihte luftën e fshehtë për teknologjinë.
Ai ishte koloneli i KGB-së Vladimir Vetrov, i njohur me emrin e koduar “Farewell” (“Lamtumirë”). Dosjet që ai i dorëzoi shërbimit sekret francez u bënë një nga goditjet më të mëdha ndaj rrjetit sovjetik të spiunazhit industrial dhe teknologjik.
Një oficer i zhgënjyer i KGB-së
Vladimir Vetrov lindi në vitin 1932 dhe ishte një produkt tipik i sistemit sovjetik. Ai u arsimua si inxhinier dhe më pas u rekrutua nga KGB-ja, ku u bë specialist i sektorit që merrej me mbledhjen e informacionit teknologjik nga Perëndimi.
Gjatë karrierës së tij, Vetrov shërbeu në Paris dhe më vonë në Moskë, në Drejtorinë T të KGB-së, një strukturë që kishte për detyrë të siguronte teknologji të huaja për zhvillimin industrial dhe ushtarak të Bashkimit Sovjetik.
Në teori, Bashkimi Sovjetik kishte një sistem të madh shkencor dhe inxhinierik. Por në shumë fusha ai mbetej prapa Shteteve të Bashkuara dhe vendeve perëndimore. Për këtë arsye, KGB-ja kishte krijuar një rrjet të gjerë spiunazhi ekonomik dhe teknologjik, i cili synonte të vidhte projekte, plane, programe kompjuterike, materiale ushtarake dhe kërkime shkencore.
Vetrov, duke parë nga afër këtë mekanizëm, filloi të zhgënjehej. Ai mendonte se sistemi sovjetik ishte bërë i varur nga vjedhja e ideve të të tjerëve dhe se aparati i KGB-së po përdorej për të mbajtur gjallë një ekonomi që nuk mund të konkurronte më me Perëndimin.
Në vitin 1980, ai mori një vendim të jashtëzakonshëm: t’i ofronte informacionet e tij Perëndimit.
Kontakti me inteligjencën franceze
Vetrov nuk iu drejtua drejtpërdrejt amerikanëve. Ai kontaktoi shërbimin sekret francez, atëherë i njohur si DST (Direction de la Surveillance du Territoire), përmes një kanali të fshehtë.
Agjentët francezë e quajtën burimin e tyre “Farewell”, sepse ky ishte sinjali i tij i koduar. Për rreth një vit e gjysmë, ai u dorëzoi atyre mijëra faqe dokumentesh.
Materiali ishte jashtëzakonisht i vlefshëm. Ai përmbante:
emrat e qindra oficerëve të KGB-së të përfshirë në spiunazhin teknologjik;
identitetet e agjentëve sovjetikë në Perëndim;
mënyrat se si Moska rekrutonte njerëz në kompani dhe institucione shkencore;
listat e teknologjive që Bashkimi Sovjetik synonte të merrte nga SHBA-ja dhe aleatët e saj.
Por zbulimi më i rëndësishëm ishte se Moska kishte ndërtuar një program sistematik për të kopjuar përparimet amerikane në fusha si: elektronika; kompjuterët; telekomunikacioni; sistemet e radarëve; teknologjitë ushtarake.
Nuk bëhej fjalë për disa raste të izoluara spiunazhi, por për një strategji shtetërore.
Takimi Mitterrand–Reagan dhe zbulimi i madh
Në vitin 1981, Presidenti francez François Mitterrand, i sapozgjedhur në krye të Francës, vendosi ta ndante këtë informacion me aleatin amerikan.
Në një takim privat me Presidentin e Shteteve të Bashkuara Ronald Reagan, Mitterrand i tregoi ekzistencën e Dosjes Farewell dhe i dorëzoi administratës amerikane informacionet që kishin mbledhur francezët.
Reagan dhe këshilltarët e tij të sigurisë kombëtare e kuptuan menjëherë rëndësinë e materialit. Për herë të parë, Uashingtoni kishte një pamje të brendshme të mënyrës se si Bashkimi Sovjetik siguronte teknologji perëndimore.
Dokumentet treguan se Moska kishte ngritur një rrjet të gjerë për të kompensuar mangësitë e veta shkencore. Sovjetikët nuk po përpiqeshin vetëm të vidhnin pajisje të gatshme, por edhe të kuptonin proceset e zhvillimit teknologjik në Perëndim.
Kundërgoditja amerikane: operacioni i teknologjisë së manipuluar
Pas marrjes së informacionit, administrata Reagan vendosi të ndërmerrte një strategji të pazakontë.
Në vend që vetëm të mbyllte kanalet e spiunazhit, SHBA-ja filloi të përdorte këtë rrjet kundër vetë sovjetikëve. Përmes kontrollit të eksporteve dhe bashkëpunimit me aleatët, amerikanët lejuan që disa teknologji të manipuluara ose me defekte të kontrolluara të përfundonin në duart e sovjetikëve.
Një nga rastet më të famshme lidhet me një tubacion sovjetik gazi në Siberi, ku një sistem i kontrollit elektronik, i ndikuar nga teknologjia perëndimore e manipuluar, shkaktoi një shpërthim të madh në vitin 1982. Edhe pse detajet e këtij episodi janë debatuar nga historianët dhe ish-zyrtarët e inteligjencës, ai është bërë simbol i kundërspiunazhit teknologjik të epokës Reagan.
Fundi tragjik i Vladimir Vetrov
Fati i Vetrovit ishte tragjik.
Në vitin 1982, ai u arrestua nga KGB-ja pasi vrau një person gjatë një konflikti personal. Gjatë hetimit, autoritetet sovjetike zbuluan lidhjet e tij me Perëndimin.
Vetrov u gjykua në fshehtësi dhe u ekzekutua në vitin 1985.
Ai nuk jetoi për të parë rënien e Bashkimit Sovjetik, por informacionet e tij kishin lënë një gjurmë të thellë në përballjen Lindje–Perëndim.
Një nga goditjet më të mëdha të Luftës së Ftohtë
Dosja Farewell mbetet një nga episodet më të rëndësishme të historisë së inteligjencës moderne. Ajo tregoi se Lufta e Ftohtë nuk fitohej vetëm me ushtri më të mëdha apo me arsenale bërthamore, por edhe me kontrollin e dijes dhe teknologjisë.
Për Bashkimin Sovjetik, ishte një ekspozim i dobësisë së tij strukturore: një superfuqi ushtarake që shpesh duhej të vidhte teknologjinë e kundërshtarit për të mbajtur ritmin.
Për Perëndimin, Dosja Farewell ishte një dritare e rrallë brenda makinës së inteligjencës sovjetike.
Një burrë i vetëm brenda KGB-së, Vladimir Vetrov, kishte arritur të zbulonte një nga sekretet më të mëdha të Moskës: se në garën për të ardhmen, beteja kryesore nuk ishte vetëm për armët, por për trurin, informacionin dhe teknologjinë.
Përgatiti: L.Veizi