Përgatiti: Leonard Veizi
Në brigjet e Rinit, mbi qytetin e Këlnit, ngrihet një prej atyre ndërtesave që nuk duket sikur i përkasin vetëm një epoke. Katedralja e Këlnit, ose Kölner Dom, është një kryevepër e arkitekturës gotike dhe një nga monumentet më të njohura të Evropës. Por madhështia e saj nuk qëndron vetëm te kullat 157 metra të larta, te fasada e mbushur me skulptura apo te xhamat e saj shumëngjyrësh. Historia e saj është historia e një ideje që kaloi nga një brez te tjetri dhe iu deshën 632 vjet për t’u bërë realitet.
Gjithçka nisi në vitin 1248, kur arkipeshkopi i Këlnit, Konrad von Hochstaden, vuri gurin e parë të një katedraleje që synonte të ishte madhështore edhe për standardet e Mesjetës. Qëllimi nuk ishte thjesht ndërtimi i një tempulli të ri. Në Këln ruheshin reliket që besohej se u përkisnin Tre Mbretërve Magj, të sjella në qytet nga Milano në vitin 1164 nga perandori Frederik Barbarosa. Reliket kishin tërhequr një numër të madh pelegrinësh dhe katedralja e re duhej të krijonte një hapësirë që t’u përshtatej atyre dhe prestigjit të qytetit.
Arkitektët morën si pikënisje arkitekturën gotike franceze, veçanërisht katedralet e mëdha të Francës. Por synimi ishte të shkohej edhe më tej: një ndërtesë që të krijonte përshtypjen se ngrihej drejt qiellit. Harqet e mprehta, kolonat e holla, qemerët e lartë dhe dritaret gjigante me vitrazhe do ta bënin dritën një pjesë të vetë arkitekturës.
Ndërtimi vazhdoi për breza të tërë. Gjatë shekujve XIV dhe XV u ngritën pjesë të rëndësishme të korit dhe absidës, ndërsa disa prej tyre nisën të përdoren për shërbesa fetare përpara se e gjithë katedralja të ishte përfunduar. U vendosën edhe dritare të mëdha me xhama të pikturuar, disa prej të cilave i kanë mbijetuar shekujve dhe vazhdojnë të jenë ndër thesaret artistike të ndërtesës.
Por një projekt i tillë kërkonte para, fuqi punëtore dhe një vullnet politik që të zgjaste përtej jetës së një njeriu. Dhe pikërisht këtu filloi problemi.
Rreth vitit 1560, punimet pothuajse u ndërprenë. Fondet nuk mjaftonin më. Ndryshuan prioritetet politike dhe fetare, ndërsa arkitektura gotike po humbiste gradualisht terren përballë stileve të reja. Katedralja mbeti e papërfunduar. Kullat nuk u ngritën në lartësinë e projektuar dhe një vinç i madh prej druri mbeti mbi njërën prej tyre.
Për më shumë se tre shekuj, ai vinç u bë pjesë e horizontit të Këlnit.
Një qytet i tërë u mësua ta shihte katedralen si një ndërtesë të papërfunduar. Por ajo nuk u harrua. Përkundrazi, mbeti një vend pelegrinazhi dhe një simbol i identitetit të qytetit. Me kalimin e kohës, ajo që dikur ishte parë si dështim i një projekti mesjetar filloi të shihej si një dëshmi e së kaluarës.
Pastaj erdhi shekulli XIX.
Romantizmi europian solli një interes të ri për Mesjetën, ndërsa në hapësirat gjermane po forcohej edhe ndjenja kombëtare. Katedralja e Këlnit u shndërrua në një simbol të një Gjermanie që kërkonte të rizbulonte historinë dhe kulturën e saj.
Në fillim të shekullit XIX u ringjall ideja për përfundimin e saj. Një rol të rëndësishëm luajti zbulimi dhe ruajtja e planeve origjinale mesjetare, të cilat bënë të mundur që ndërtuesit e rinj të mos shpiknin një katedrale tjetër, por të vazhdonin projektin aty ku e kishin lënë mjeshtrit e Mesjetës.
Në vitin 1842, mbreti i Prusisë, Frederik Vilhelm IV, mori pjesë në ceremoninë e rifillimit të punimeve. Projekti u mbështet nga shteti, Kisha dhe donacione publike. Në kantier u përdorën edhe teknologji më moderne, por forma, përmasat dhe detajet gotike u ruajtën me kujdes.
Për herë të parë pas rreth treqind vjetësh, katedralja filloi të ngrihej përsëri.
Punëtorët e shekullit XIX tani kishin në dispozicion mjete që mjeshtrit mesjetarë nuk i kishin pasur kurrë. Por ata nuk e ndryshuan vizionin. Gurët vazhduan të vendoseshin sipas projektit të vjetër dhe kullat filluan të ngriheshin drejt qiellit.
Më 14 gusht 1880, pas 632 vjetësh, Katedralja e Këlnit u shpall e përfunduar.
Ceremonia u kthye në një ngjarje të madhe kombëtare. Mbreti Vilhelm I i Prusisë, tashmë perandor i Perandorisë së sapokrijuar Gjermane, mori pjesë në festimet. Katedralja kishte arritur në lartësinë rreth 157 metra, duke u bërë ndërtesa më e lartë në botë në atë kohë.
Ajo e mbajti këtë rekord vetëm për disa vjet. Në vitin 1884, përfundimi i Monumentit të Uashingtonit në Shtetet e Bashkuara e kaloi në lartësi. Por Katedralja e Këlnit nuk kishte nevojë për një rekord për të fituar vendin e saj në histori. Dy kullat e saj gjigante, fasada e mbushur me qindra figura dhe përmasat e jashtëzakonshme e bënë një nga kryeveprat më të mëdha të gotikut europian.
Por historia e saj nuk përfundoi më 1880.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Këlni u bombardua rëndë. Qyteti pësoi shkatërrime katastrofike dhe pjesë të mëdha të tij u kthyen në rrënoja. Edhe katedralja u godit nga bomba në shumë raste. Megjithatë, struktura kryesore mbijetoi.
Mes një qyteti të shkatërruar, dy kullat e Kölner Dom-it vazhdonin të ngriheshin mbi rrënoja.
Pas luftës nisi një tjetër kapitull i gjatë: restaurimi. Guri i ekspozuar ndaj shiut, ndotjes dhe dëmtimeve të luftës kërkonte punë të vazhdueshme. Edhe sot, Katedralja e Këlnit nuk është një ndërtesë që thjesht “mirëmbahet”; ajo është një monument që kërkon restaurim të pandërprerë. Për këtë arsye, në një kuptim, kantieri i saj nuk ka përfunduar kurrë plotësisht.
Në vitin 1996, UNESCO e përfshiu Katedralen e Këlnit në listën e Trashëgimisë Botërore, duke njohur vlerën e saj të jashtëzakonshme historike, arkitekturore dhe kulturore.
Sot, miliona njerëz e vizitojnë çdo vit. Disa vijnë për besimin, të tjerë për historinë, arkitekturën ose thjesht për të parë nga afër një ndërtesë që u deshën më shumë se gjashtë shekuj për t’u përfunduar.
Dhe ndoshta këtu qëndron historia më e bukur e Katedrales së Këlnit. Njeriu që vendosi gurin e parë në vitin 1248 e dinte se nuk do ta shihte kurrë veprën e përfunduar. As arkitektët që punuan në shekujt pas tij. As mjeshtrit e gurit që lanë duart dhe jetën mbi ato mure. Por ata vazhduan.
Gjashtëqind e tridhjetë e dy vjet më vonë, më 14 gusht 1880, një brez tjetër njerëzish pa të ngrihej në qiell atë që të parët e tyre kishin nisur.
Katedralja e Këlnit nuk është vetëm një monument gotik. Është një monument i kohës: dëshmia se disa vepra janë aq të mëdha saqë nuk ndërtohen brenda një jete, por brenda kujtesës së shumë brezave.