Nga Leonard Veizi
Nëse je në Francë, të thonë se pa parë Katedralen e Parisit apo “Notrë-Damën” nuk ke parë Parisin. Në Gjermani, do të të drejtojnë pa hezitim nga Katedralja e Këlnit, ajo busullë guri që orienton historinë dhe krenarinë e vendit. Në Angli, gotika e Abacisë së Uestminsterit apo hijerëndësia e Katedrales së Kenterberit të përshëndesin me solemnitetin e një tradite të palëvizshme. Por po të të bjerë rruga në Itali, do ta dëgjosh pothuaj njëzëri: Duomo di Milano…
…Katedralja e Milanos nuk është thjesht një ndërtesë. Ajo është një klithmë e ngritur drejt qiellit, një vullnet njerëzor i gdhendur në gur që zgjati gjashtë shekuj. Një vepër që nuk u ndërtua për një brez të vetëm, por për kohën, për përjetësinë. Në fund të fundit Katedralja e Milanos nuk është thjesht një monument që vizitohet, është një përjetim që të merr për dore.
Memoria e Milanos
Katedralja e Milanos nuk është thjesht një kishë. Ajo është memoria e qytetit e gdhendur në mermer, një arkiv i heshtur shekujsh që vazhdon të flasë edhe sot. Një zemër që rreh nën peshën e gurit, por që nuk lodhet kurrë. Në këtë monument, Milano nuk ka ndërtuar vetëm një vend kulti, por ka ngritur një identitet. Një simbol që i mbijeton kohës, modës dhe pushtimeve, duke mbetur gjithnjë aty, mes njeriut dhe qiellit.
E ngritur në zemër të qytetit, ajo shfaqet si një pyll mermeri i magjepsur, një ëndërr e ngurtësuar që sfidon qiellin me qindra maja, gjemba kristaline dhe statuja të panumërta. Është një arkitekturë që nuk kërkon shpjegim: mjafton ta shohësh për ta ndjerë peshën dhe madhështinë e saj.
Katedralja nuk të fton thjesht të hysh brenda. Ajo të detyron të ndalesh, të ngrish kokën dhe të marrësh frymë ndryshe. Brenda saj, besimi, arti dhe ambicia njerëzore bashkohen në një vepër të vetme, gati hyjnore. Këtu guri nuk është vetëm material ndërtimi, por gjuhë. Çdo kolonë, çdo statujë, çdo dritare shumëngjyrëshe rrëfen përpjekjen e njeriut për t’u afruar me të shenjtën, për ta prekur qiellin pa e humbur tokën nën këmbë.
Fillimet mesjetare
Ndërtimi i Katedrales së Milanos filloi në vitin 1386, në kohën e dukës Xhian Galeaco Viskonti, mbi rrënojat e dy kishave më të hershme: Shën Maria Madore dhe Shën Tekla. Që në fillim, projekti u mendua si një vepër madhore, e denjë për një qytet që synonte të ishte ndër qendrat më të rëndësishme politike dhe kulturore të Italisë Veriore.
Gotika e pazakontë e Italisë
Ndryshe nga shumica e katedraleve italiane, Duomo di Milano u ndërtua në stil gotik, i frymëzuar nga traditat e Evropës Veriore. Materiali kryesor ishte mermeri i bardhë-rozë i, i transportuar përmes kanaleve drejt qytetit. Ky zgjedhim i guximshëm i dha katedrales Kandolias një pamje unike, të ndritshme dhe pothuaj eterike.
Ndërtimi që zgjati 6 shekuj
Ndërtimi i katedrales zgjati gati gjashtë shekuj. Arkitektë, skulptorë dhe mjeshtër nga Italia, Franca, Gjermania dhe Zvicra kontribuuan në faza të ndryshme të punimeve. Fasada kryesore u përfundua vetëm në fillim të shekullit XIX, gjatë sundimit të Napoleon Bonapartit, i cili kërkoi që Milano të kishte një katedrale të denjë për statusin e tij perandorak.
Pikturat dhe autorët
Pikturat e Katedrales së Milanos nuk janë fryt i një dore të vetme, por i një kolektivi historik artistësh, që përfaqësojnë kalimin nga gotika e vonë te Rilindja dhe manierizmi lombard.
Ndër emrat më të rëndësishëm që kanë kontribuar në dekorimin piktorik të katedrales përmenden:
-Mikelino da Bezoco (shek. XV), një nga figurat kyçe të gotikës lombarde, i njohur sidomos për kontributin e tij në xhama shumëngjyrësh dhe skena biblike me ndjeshmëri delikate narrative.
-Xhovani da Monte dhe Vinçenco Fopa, që përfaqësojnë kalimin drejt gjuhës së hershme të Rilindjes në Lombardi.
-Kamilo dhe Xhulio Çezare Prokaçini (shek. XVI–XVII), autorë të disa prej pikturave monumentale të altarëve, me një stil dramatik dhe emocional, tipik për epokën e Kundërreformës.
-Pelegrino Tibaldi, i njohur për ndikimin manierist dhe fuqinë kompozicionale në skenat fetare.
Xhamat shumëngjyrësh
Një kapitull më vete janë dritaret monumentale me xhama shumëngjyrësh, ndër më të mëdhatë në Evropë. Ato janë realizuar nga mjeshtër italianë dhe veriore nga shekulli XV deri në shekullin XX, dhe përshkruajnë skena nga Bibla, Apokalipsi dhe jeta e shenjtorëve.
Në Duomo, drita nuk është thjesht ndriçim — është pikturë e gjallë, që ndryshon me orët e ditës dhe i jep hapësirës një dimension mistik.
Së bashku, pikturat, xhamat dhe dekorimet e brendshme e shndërrojnë Katedralen e Milanos në një muze të heshtur të artit sakral lombard, ku çdo epokë ka lënë gjurmën e saj, pa e prishur unitetin e madhështisë.
Statujat dhe majat
Duomo-ja numëron mbi 3.400 statuja dhe rreth 135 maja, duke e bërë një nga katedralet më të pasura në dekor skulpturor në botë. Në majën më të lartë, rreth 108 metra mbi tokë, qëndron statuja e artë e Madonnina-s (1774), simboli i qytetit dhe mbrojtësja e tij shpirtërore.
Brendësia dhe thesaret
Brendësia e katedrales është po aq madhështore sa pamja e jashtme: kolona gjigante, dritare të mëdha me xhama shumëngjyrësh — ndër më të mëdhatë në Evropë — dhe vepra arti që përshkojnë shekuj historie. Një nga reliket më të çmuara është gozhda e supozuar e Kryqit të Krishtit, e ruajtur mbi altarin kryesor.
Duomo sot
Sot, Katedralja e Milanos është jo vetëm një vend kulti, por edhe një simbol identitar i qytetit dhe një nga monumentet më të vizituara të Italisë. Ajo qëndron si dëshmi se arti dhe besimi mund të mbijetojnë kohën, duke u përshtatur me të, por pa humbur kurrë madhështinë.
Duomo di Milano mbetet një libër i hapur prej mermeri: kush di ta lexojë, do të gjejë aty historinë e një qyteti, ëndrrat e një populli dhe hijen e përjetshme të qiellit mbi gur.