Nuk do ta kishim imagjinuar kurrë një tolerancë të tillë ndaj luftës kriminale të Putinit. Ne e normalizojmë tmerrin vetëm që të mbijetojmë.
Sasha Dovzhyk
Në një ditë të kthjellët shkurti, mbi filxhanë kafeje, ekipi im mblidhet për një takim strategjik në zyrën tonë në Lviv, 80 km nga kufiri me BE-në. Institucioni ynë kulturor dhe kërkimor – një OJQ e quajtur Index – dokumenton përvojat e ukrainasve gjatë luftës. Kafja është e rëndësishme: stacioni ynë i karikimit mund të furnizojë një makinë kafeje gjatë ndërprerjeve të energjisë. Një anëtare e bordit nga Kievi, që ka vuajtur më shumë nga shkatërrimi rus i infrastrukturës energjetike këtë dimër, e shijon këtë luks. Ajo është mësuar të ngjisë 14 kate me bidona uji dhe ta ziejë kafen në një sobë portative në apartamentin e saj të ngrirë.
Teksa flasim, ekranet ndizen me një alarm: një raketë balistike ruse po vjen drejt nesh.
“Çfarë të bëjmë?” pyet një koleg.
Unë dua të mbaroj si kafen, ashtu edhe diskutimin.
Pas një minute dëgjojmë shpërthimin jo larg nesh. Raketës i është ndërprerë trajektorja. Ne i rikthehemi diskutimit se si të sigurojmë drejtësi afatgjatë duke ndarë historitë individuale të Ukrainës në kohë lufte.
“Tregoje atë historinë qesharake për plagosjen tënde”, i them një miku ushtar ditën tjetër dhe ai, duke qeshur, e tregon. Është historia e vrapimit për jetën e tij nga një dron rus, me një shok të plagosur mbi supe. Në Ukrainë, shumica prej nesh kemi histori “qesharake”: për plagë apo zhvendosje, për sulme ajrore apo marrëdhënie në distancë me partnerë në ushtri.
Ne e kemi normalizuar luftën.
Ne e kemi normalizuar humbjen.
Ne e kemi normalizuar rezistencën.
Shumë prej nesh e kanë pranuar se këto gjëra jonormale do të qëndrojnë me ne për aq kohë sa do të arrijmë të mbijetojmë përballë ofensivës gjenocidale të Rusisë.
Katër vite – dhe katër jetë – më parë, besonim se ky tmerr do të ishte i përkohshëm. Ishim të bindur se bota nuk do të toleronte që Rusia të brutalizonte një shtet sovran, duke çmontuar njëkohësisht ligjin dhe sigurinë ndërkombëtare.
Më kujtohet një protestë e të mbijetuarve nga rrethimi i Mariupolit, në qendër të Lvivit, në mes të marsit 2022. Ata kishin shpëtuar me vështirësi nga qyteti industrial-portual pas javësh bombardimesh ruse që kishin nisur në shkurt. Disa kishin lënë të afërm të varrosur nën rrënojat e pallateve të shkatërruara; të tjerë kishin humbur kontaktet me të dashurit. Me pankarta të vizatuara me dorë ku shkruhej “Mariupoli po digjet”, ata thërrisnin: “NATO, mbylle qiellin!”.
Atëherë punoja si “fixer” për mediat ndërkombëtare. U shkëputa nga grupi i gazetarëve që filmonin skenën dhe bërtita bashkë me protestuesit me sa më mbante zëri.
Por NATO – apo ndonjë entitet tjetër ndërkombëtar – nuk e mbylli qiellin atëherë. Nuk po e mbyll as tani, ndërsa Rusia shkatërron sistemin energjetik të Ukrainës, përfshirë nënstacionet që furnizojnë me energji termocentralet bërthamore. Rrezikimi i sigurisë së infrastrukturës bërthamore civile – nga pushtimi i centralit bërthamor të Zaporizhias te ndërhyrjet në njësi të tjera – është një nga pasojat e rritjes së tolerancës ndërkombëtare ndaj tmerrit. Kjo nuk e ka bërë planetin më të sigurt.
Në vitin 2022, ne ukrainasit i thoshim vetes se bota do të qëndronte me ne nëse tregonim se ishim të gatshëm të mbronim veten. Qindra mijëra civilë dolën vullnetarë për t’iu bashkuar ushtrisë dhe i zmbrapsën pushtuesit nga rajonet e Kievit dhe Çernihivit. Brenda gjashtë muajsh, ushtria ukrainase çliroi rajonin e Kharkivit dhe Khersonin. Me këmbëngulje dhe zgjuarsi, ukrainasit provuan se mund të rezistonin ushtarakisht.
Pasuan edhe fitore civile. Filmi 20 Days in Mariupol, që dokumentoi javët e para të shkatërrimit rus të qytetit, fitoi Oscar-in për dokumentarin më të mirë në vitin 2024. Në fjalimin e tij të pranimit, regjisori Mstyslav Chernov iu bëri thirrje të pranishmëve që “të sigurohen që historia të shkruhet drejt” dhe që e vërteta për mizoritë ruse të mbizotërojë.
Çmimi Nobel për Paqen 2022 iu dha mbrojtëses ukrainase të të drejtave të njeriut Oleksandra Matviichuk. Në ligjëratën e saj, ajo foli për rrëzimin e sistemit ndërkombëtar të ligjit dhe sigurisë përballë luftës kriminale të Rusisë. Titulli ishte: “Koha për të marrë përgjegjësi”.
Komuniteti ndërkombëtar, në të vërtetë, mori kohë për të reaguar. Me ndihmën që erdhi shumë ngadalë, shumë e kufizuar dhe e fragmentuar, Ukraina u la të luftojë në një luftë të zgjatur konsumimi. Ukrainasit nuk patën zgjedhje tjetër veçse të normalizonin humbjen, luftën dhe rezistencën.
Rikthehem te deklaratat e viteve të para të luftës sepse më ndihmojnë të rikuperoj një pjesë të asaj qartësie morale që mbizotëronte atëherë – para se diskursi publik të mjegullohej nga fjalët kompromis e lëshim. Edhe më zbuluese janë fjalët e atyre që nuk jetuan mjaftueshëm për t’u mësuar me tmerrin.
Në vitin 2023, udhëtova në rajonin e çliruar të Kharkivit me një grup autorësh dhe vullnetarësh dhe pashë shkatërrimin që lanë pas rusët. U ndalëm te një varr masiv pranë qytetit të çliruar të Iziumit: 447 kryqe druri mbi gropa në rërën e pyllit me pisha. Nga një prej tyre u zhvarros trupi i shkrimtarit Volodymyr Vakulenko, i ekzekutuar. Në hyrjen e fundit të ditarit të tij, shkruar nën pushtim, ai parashikonte fitoren e Ukrainës.
Një tjetër shkrimtare, Victoria Amelina, po hetonte vrasjen e tij dhe planifikonte ta përfshinte në librin e saj “Looking at Women Looking at War”. Dy muaj pas atij udhëtimi, një raketë ruse me precizion të lartë i mori jetën. U bëra pjesë e grupit redaktues që botoi librin e saj pas vdekjes. Dëshmia e saj, e pakompromis përballë tmerrit, dokumenton etjen e Ukrainës për drejtësi – dhe e mishëron atë.
Fjalët dhe jetët e atyre që Rusia na i mori janë si bletë të ngurosura në qelibar: ato ruajnë thelbin e paprekur të luftës sonë. Janë një flakë që lodhja, tradhtitë dhe tmerri i grumbulluar i viteve të mëvonshme nuk mund ta shuajnë.
Ndërsa lufta hyn në vitin e pestë, duhet të ndalemi dhe të shohim pas për të kuptuar rrugën përpara. Kompromiset që ushqejnë pandëshkueshmërinë ruse nuk do të na çojnë në paqe të qëndrueshme. Vetëm guximi politik për të imagjinuar përgjegjësi për Rusinë mund të na japë një shans.
Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi