Nga Leonard Veizi
Më 6 nëntor 2007, në një Milano gri dhe të ftohtë, Italia humbi jo thjesht një gazetar. Humbi një matës të demokracisë së saj. Në moshën 87-vjeçare u shua Enco Biaxhi — njeriu që për më shumë se gjashtë dekada i dha zë të vërtetave të pakëndshme, kur të tjerët zgjodhën heshtjen e rehatshme.
Biaxhi nuk ishte ikonë sepse fliste bukur. Ishte ikonë sepse nuk u ble, nuk u frikësua dhe nuk u lodh. Në një vend ku gazetaria shpesh është bërë shërbëtore e partive, pronarëve dhe kryeministrave, ai mbeti shërbëtor vetëm i faktit dhe i lexuesit.
Dhe pikërisht për këtë u ndëshkua.
Nga rezistenca te shtypi i lirë
Enco Biaghi u lind më 9 gusht 1920 në Pianaccio di Lizzano in Belvedere, pranë Bolonjës. Gjatë Luftës së Dytë Botërore mori pjesë në Rezistencën antifashiste — një fakt që nuk është detaj biografik, por çelësi i gjithë jetës së tij: ai e kishte parë nga afër se çfarë ndodh kur fjala e lirë vdes e para, dhe liria vdes pas saj.
Pas luftës hyri në shtypin e lirë të pasluftës. Në vitet ’50 drejtoi “ Il Resto del Carlino”, “ La Stampa” dhe më vonë “Il Corriere della Sera”. Stili i tij ishte i thjeshtë, i drejtë, pa zbukurime. Nuk bënte gazetari për të impresionuar, por për të sqaruar. Në Itali, kjo ishte tashmë një akt rebelimi.
Një zë që fliste me njerëzit, jo mbi ta
Në vitet ’60 e ’70, Biaxhi u bë fytyra më e besuar e televizionit publik italian, RAI. Programet e tij analitike, intervistat dhe dokumentarët nuk ishin spektakël. Ishin bisedë me vendin. Ai dinte të dëgjonte, të pyeste atë që të tjerët nuk guxonin, dhe të mos i linte të fuqishmit të fshiheshin pas frazave boshe.
Në kulmin e karrierës, Biaxhi ishte ndërgjegje kombëtare jo sepse ishte neutral në kuptimin e ftohtë, por sepse ishte i paanshëm në kuptimin e vërtetë: kritik ndaj çdo pushteti, pa marrë parasysh ngjyrën politike. Për të, liria e shtypit nuk ishte opinion. Ishte themel i demokracisë.
Censura me emër: Edikti Bullgar
Dhe pastaj erdhi prova se sa e brishtë është ajo liri kur pushteti politik dhe pushteti mediatik bëhen një dorë.
Në prill 2002, nga Sofia, kryeministri Silvio Berluskoni — njëkohësisht kryeministër dhe pronar i perandorisë më të madhe mediatike private në Itali — akuzoi publikisht Biaxhin, Mikele Santoron dhe Daniele Lutacin për “përdorim kriminal të televizionit publik”. U quajt “Edikti Bullgar”. Në fakt ishte urdhër politik.
RAI, televizioni publik që duhej të mbronte pluralizmin, iu bind. Bashkëpunimi me Biaxhin u ndërpre. Një gazetar 82-vjeçar u hoq nga ekrani jo sepse kishte gënjyer, jo sepse kishte shkelur etikën, por sepse kishte bezdisur pushtetin.
Le ta themi qartë, pa eufemizma: kjo nuk ishte “ndërprerje bashkëpunimi”. Ishte censurë. Ishte shembulli më i pastër se si në një demokraci formale, fjala e lirë mund të mbytet pa burg dhe pa ligj — mjafton të heqësh mikrofonin.
Biaxhi nuk u gjunjëzua. Vazhdoi të shkruante, të botonte libra, të fliste. U kthye në RAI vetëm në vitin 2007, pak muaj para vdekjes, kur pushteti kishte ndryshuar. Por dëmi ishte bërë: Italia kishte mësuar se edhe një zë si i tiji mund të heshtet.
Trashëgimia: 80 libra dhe një mësim
Gjatë jetës botoi rreth 80 libra — politikë, histori, reflektime mbi Italinë. Fitoi Çmimin “Saint Vincent” për gazetari në 1979 dhe çmime ndërkombëtare që e vendosën ndër gazetarët më të respektuar në Evropë.
Por trashëgimia e tij e vërtetë nuk janë librat. Është standardi që la: gazetari nuk është mik i pushtetit, as armik i tij me porosi. Është kontrollues i tij. Kur gazetari bëhet zëdhënës, demokracia bëhet monolog. Kur gazetari heshtet, demokracia bëhet fasadë.
Biaxhi vdiq në shtëpinë e tij në Milano, i rrethuar nga familja. Italia e përjetoi si fundin e një epoke. Të gjitha krahët politikë e nderuan si “njeriun që i dha dinjitet fjalës së lirë”.
Por nderimi pas vdekjes është i lehtë. Pyetja e vështirë, që Biaxhi na e lë sot, është kjo: a kemi ne guximin ta mbrojmë fjalën e lirë kur është e gjallë dhe e pakëndshme — apo vetëm ta lavdërojmë kur është e vdekur dhe nuk bezdis më askënd?
Sepse liria e fjalës nuk matet me sa e lavdërojmë Biaxhin sot. Matet me sa gazetarë si Biaxhi lejojmë të flasin nesër.