Më 20 korrik 1973, Brus Li vdiq në Hong Kong, në moshën 32-vjeçare
Nga Leonard Veizi
Brus Li u bë një nga figurat më të mëdha të filmit aksion dhe arteve marciale, por për publikun shqiptar ai mbeti për vite një emër legjendar i parë vetëm përmes videokasetave të rralla që qarkullonin fshehurazi gjatë komunizmit. Pas viteve ’90, me hapjen e ekraneve shqiptare, filmat e tij u transmetuan gjerësisht dhe ai u kthye menjëherë në një figurë kulti për një brez të tërë…
…Në vitet ’80, kur televizioni shqiptar transmetonte vetëm filma partizanë dhe prodhime të Kinostudios, emri Brus Li qarkullonte si legjendë urbane. Videokasetat VHS të sjella kontrabandë nga shofert e eksportit, të kopjuara nga 10 herë dhe me cilësi të zbehtë, shiheshin fshehurazi në lagje.
Nuk kishte dublim dhe as titra. Por nuk duhej. Lëvizjet e tij flisnin vetë. Për djemtë që rriteshin duke luajtur “kinezçe” në oborret e pallateve, Brus Li ishte prova e parë se ekzistonte një botë tjetër – një botë ku forca nuk vinte nga partia, por nga disiplina individuale, ku drejtësia nuk jepej nga gjyqi popullor, por nga një grusht i shpejtë dhe i saktë.
Pas vitit 1991, shpërthimi ishte total. Videotekat e para në Tiranë, Durrës e Shkodër e kishin pothuajse të gjithë koleksionin e tij. “Hyrja e Dragoit” (Enter the Dragon, 1973), “Grushti i Furisë” (Fist of Fury, 1972), “Rruga e Dragoit” (Way of the Dragon, 1972) dhe “Kthehu, o Dragua” (Game of Death) transmetoheshin në TV lokale pothuajse çdo javë. Posterat e tij shiteshin në tregje krahas atyre të Maradonës dhe Majkëll Xheksonit.
Për një brez të tërë tranzicioni, Brus Li nuk ishte thjesht aktor. Ishte modeli i vetëkontrollit në një kohë kaosi.
Kush ishte në të vërtetë Lee Jun-Fan
I regjistruar si Lee Jun-Fan, lindi më 27 nëntor 1940 në San Francisko, në Chinatown, gjatë një turneu opere të babait të tij, një aktor i famshëm kantonez. Sipas traditës kineze, mori emrin amerikan Bruce.
U rrit në Hong Kong, fëmijë i trazuar i rrugës, i përfshirë shpesh në zënka bandash. Për ta qetësuar, babai e çoi te mjeshtri Ip Man, patriarku i stilit Wing Chun. Atje nisi transformimi.
Por Brus Li nuk u kufizua kurrë në një stil. Ai studioi boks, mundje, shpatë, dhe më vonë krijoi filozofinë e tij: Jeet Kune Do – “Mënyra e Grushtit që Ndërpret”. Parimi i tij ishte revolucionar: “Absorbo atë që është e dobishme, hidh atë që është e padobishme, shto atë që është unike e jotja”. Ishte një sulm frontal ndaj shkollave tradicionale të ngurta të arteve marciale.
Paralelisht, ai studioi filozofi në Universitetin e Uashingtonit në Seattle, ku u ndikua thellë nga Taoizmi, nga Jiddu Krishnamurti dhe nga ekzistencializmi perëndimor. Ditarët e tij janë plot me shënime për ujin: “Be water, my friend” – “Bëhu si uji”, shprehja e tij më e famshme, nuk është thjesht një këshillë luftimi, por një botëkuptim i tërë.
Pushtimi i Amerikës dhe kthimi në Hong Kong
Në SHBA në vitet ’60, ai ishte instruktor i arteve marciale në Hollywood, ku nxënës kishte yje si Steve McQueen, James Coburn dhe Kareem Abdul-Jabbar. Luajti rolin e Katos në serialin The Green Hornet, por industria e filmit nuk i besonte një protagonisti aziatik.
I zhgënjyer nga racizmi i Hollivudit, u kthye në Hong Kong në 1971. Atje ndodhi shpërthimi. Me vetëm 4 filma e gjysmë të përfunduar, ai theu çdo rekord arkëtimi në Azi dhe detyroi Hollivudin ta thërrasë sërish, këtë herë me kushtet e tij. “Hyrja e Dragoit” ishte bashkëprodhimi i parë i madh SHBA-Hong Kong dhe filmi që e bëri kung fu-në një fenomen global.
Ai e ndryshoi përgjithmonë koreografinë e luftimit në kinema. Para tij, luftimet ishin teatrale. Ai solli kontaktin real, britmën, djersën, dhimbjen. Ai refuzoi dublantët dhe theu gishta, hundë dhe shpinë gjatë xhirimeve.
Vdekja që krijoi mitin
Më 20 korrik 1973, vetëm 6 ditë para premierës së “Hyrjes së Dragoit”, Brus Li vdiq në Hong Kong, në moshën 32-vjeçare, në apartamentin e aktores Betty Ting Pei.
Autopsia zyrtare foli për edemë cerebrale akute si reaksion ndaj një qetësuesi dhimbjesh (Equagesic). Por heshtja e autoriteteve, zhdukja e disa provave dhe fama e tij e pamasë hapën rrugën për teori konspirative që vazhdojnë edhe sot: mallkime familjare, mafia kineze Triada, xhelozia e mjeshtërve tradicionalë. Vdekja e djalit të tij, Brandon Lee, në sheshxhirim në 1993, vetëm 28 vjeç, e forcoi edhe më shumë mitin e “mallkimit të familjes Lee”.
Trashëgimia
Pavarësisht vetëm 32 viteve jetë, ndikimi i tij është i pamatshëm:
Në sport: Konsiderohet babai i arteve marciale mikse moderne (MMA). Presidenti i UFC-së, Dana White, e ka quajtur “babanë e MMA-së”.
Në kinema: Çdo koreograf luftimi, nga Jackie Chan te Keanu Reeves në Matrix, i detyrohet atij.
Në filozofi: Librat e tij Tao of Jeet Kune Do dhe Striking Thoughts studiohen edhe sot në akademi sportive dhe shkolla filozofie.
Për shqiptarët, trashëgimia është më intime. Brus Li ishte mësuesi i parë i disiplinës pa folur kurrë shqip. Në një vend ku palestra ishte luks dhe ushqimi me proteina ishte i pamundur, fëmijët bënin pompime në dysheme betoni duke imituar pompimet e tij me dy gishta. Ai mësoi një brez që madhështia nuk vjen nga origjina apo nga sistemi, por nga puna obsesive mbi veten.
Siç shkruante vetë ai pak para vdekjes: “Qëllimi i jetës nuk është të arrish, por të bëhesh i pakufishëm”. Për miliona shqiptarë që po dilnin nga një bunker ideologjik, asnjë fjali nuk mund të tingëllonte më e vërtetë.