12 gusht 2000, mbytja e nëndetëses bërthamore ruse
Nga Leonard Veizi
Në thellësitë e tij të heshtura, deti ruan një arkiv të pafund ku humbasin anije, qytete, jetë dhe histori që nuk njohin kthim. Ndonjëherë, nga ajo errësirë e pamatë del në dritë një copë letër e vetme, e mjaftueshme për të dëshmuar agoninë e atyre që mbetën pa shpëtim, ndërkohë që bota vazhdonte jetën mbi ta…
…Më 12 gusht 2000, Deti i Barentsit mori me vete nëndetësen bërthamore ruse K-141 “Kursk” dhe 118 njerëzit në bord. Nuk ishte një anije e zakonshme. Ishte një nga simbolet më të mëdha të fuqisë nënujore sovjetike dhe ruse, një gjigant i klasës Oscar II, 154 metra i gjatë, i projektuar për të luftuar grupe të mëdha detare, i armatosur me 24 raketa supersonike P-700 “Granit” dhe gjashtë tuba silurësh. Ishte një makinë e ndërtuar për luftë, por nuk u fundos nga lufta. U fundos nga vetja.
“Kursk” kishte dalë nga baza e Vidyayevo-s më 10 gusht për stërvitjen e madhe të Flotës së Veriut. Në mëngjesin e 12 gushtit, ekuipazhi po përgatitej të lëshonte silurë stërvitorë drejt kryqëzorit “Pyotr Velikiy”. Në 11:28:26, një shpërthim tronditi ndarjen e parë. Hetimi zyrtar rus, i mbyllur në 2002, arriti në përfundimin se shkaku ishte një rrjedhje e peroksidit të hidrogjenit me përqendrim të lartë (HTP), një oksidues jashtëzakonisht reaktiv, nga siluri stërvitor 65-76A “Kit”.
Më e keqja nuk kishte ardhur ende. 135 sekonda më vonë, në 11:30:42, shpërtheu i gjithë arsenali luftarak i ndarjes së parë. Shpërthimi i dytë, me fuqi disa ton tritol, çau harkun e përparmë, shkatërroi ndarjet e para dhe e ktheu “Kursk”-un në një masë çeliku të përdredhur në 108 metra thellësi. Shumica e ekuipazhit në pjesën e përparme vdiqën në çast.
Por jo të gjithë.
Pas shpërthimeve, 23 marinarë arritën të tërhiqen në ndarjen e nëntë, në skajin e pasëm. Atje, në errësirë të plotë, pa komunikim me sipërfaqen dhe me rezervat e oksigjenit që pakësoheshin, ata pritën. Pikërisht këtu historia e “Kursk”-ut bëhet më tragjike. Për ditë tëra bota nuk e dinte se ata ishin gjallë. Kur u mor vesh, ishte tepër vonë.
Në xhepin e kapiten-lejtnantit Dmitri Kolesnikov u gjet më vonë një shënim i shkruar me dorë: “Jemi 23 veta këtu…”. Më tej shkrimi bëhej gjithnjë e më i vështirë për t’u lexuar. Kishte errësirë dhe ai po përpiqej të shkruante me prekje. Nuk ishte një mesazh heroik. Ishte një raport i ftohtë nga brenda vdekjes.
Në sipërfaqe, përpjekjet për shpëtim u përplasën me mungesën e mjeteve. Flota Ruse nuk kishte kapacitet për një ndërhyrje të shpejtë në ato kushte. Britania ofroi ndihmë më 14 gusht. Ajo u pranua më 16 gusht. Çdo orë që kalonte ishte një armik më vete. Vetëm më 21 gusht autoritetet ruse konfirmuan se nuk kishte më të mbijetuar. Kjo vonesë u kthye në skandalin më të madh të katastrofës: jo vetëm dështimi teknik, por kultura e fshehtësisë, ngurrimi për të kërkuar ndihmë nga jashtë dhe kaosi informativ i ditëve të para.
Britanikët dhe norvegjezët mbërritën me pajisjet e tyre, por hapën një kapak të heshtur. Brenda ndarjes së nëntë nuk kishte më ajër. Zjarret, dëmtimi i sistemit të ajrimit dhe përpjekja dëshpëruese për të rigjeneruar ajrin me fishekë kimikë KO2, që në kontakt me ujin shkaktuan zjarr, e bënë mbijetesën të pamundur. 23 burrat nuk u zhdukën në çastin e shpërthimit. Ata patën kohë të kuptojnë se po vdisnin. Kjo është ndoshta pjesa më e tmerrshme e “Kursk”-ut.
Katastrofa nuk ishte vetëm aksident teknik. U shndërrua menjëherë në provën e parë të madhe për shtetin rus dhe për presidentin e ri Vladimir Putin, në detyrë vetëm prej pak muajsh. Familjet kërkonin informacion, televizionet transmetonin dëshpërimin, versionet zyrtare ndryshonin, ndihma perëndimore pranohej me vonesë. Ndërsa nëndetësja shtrihej në baltën e Barentsit, në sipërfaqe luftohej beteja për të kontrolluar informacionin. Edhe pse u përhapën teoritë për një përplasje me një nëndetëse amerikane, hetimi zyrtar nuk gjeti asnjë provë për to.
Më 8 tetor 2001, një operacion gjigant ndërkombëtar e ngriti “Kursk”-un nga fundi. Çeliku i përdredhur u tërhoq drejt dokut të thatë në Roslyakovo, pranë Murmanskut. Çeliku mund të ngrihej. 118 burrat jo. Mbetjet e tyre u nxorën gradualisht dhe disa u identifikuan vetëm vite më vonë.
Sot, “Kursk” nuk është vetëm emri i një nëndetëseje të mbytur. Është një pyetje: Sa vlen një ushtri që ndërton një makinë lufte 154 metra të gjatë, të armatosur me raketa supersonike, por nuk arrin të hapë në kohë një derë shpëtimi? Sa kushton krenaria kur fatura paguhet me jetë njerëzish?
“Kursk” ishte ndërtuar për të mbijetuar në një botë ku armiku mund të ishte një flotë e tërë. Fundi i saj nuk erdhi nga një raketë armike, por nga një gabim teknik, një zinxhir dështimesh dhe një sistem që, në momentin më kritik, nuk veproi me shpejtësinë që kërkonte jeta.
Në fund mbeti vetëm deti. Dhe poshtë tij, një masë çeliku ku 118 burra kishin lënë jetën. Një prej tyre kishte shkruar në errësirë se ishin 23 veta atje, derisa edhe ajo dritë e fundit u shua.