Më 7 qershor të vitit 1952 u lind Orhan Pamuk, shkrimtari turk, laureat Nobel
Nga Leonard Veizi
Në peizazhin letrar shqiptar, emri i Orhan Pamukut la gjurmën e parë të pashlyeshme përmes polifonisë ngjethëse të romanit “Unë jam e Kuqja”, një botim i shtëpisë botuese “Skanderbeg Books”. Ky stacion i parë hapi portat për të tjerë udhëtime shpirtërore në shqip: kalimin përmes ngricës ekzistenciale te “Bora”, dritëhijeve të identitetit te “Kështjella e bardhë”, heshtjes mbytëse te “Shtëpia e heshtjes” dhe dritareve intime të kujtesës te eseja “Baulja e babait”…
…Orhan Pamuk nuk rreshton thjesht ngjarje në letër; ai thur labirinte të mbyllura ku humbasin e ritakohen kujtesa, identiteti dhe vetmia njerëzore. I lindur më 1952 nën qiellin e Stambollit, në prehrin e një familjeje të kamur borgjeze, ai u rrit midis dëshmitarëve të gurtë të një epoke që po perëndonte: ndërtesave të vjetra perandorake, rrugëve të lagura nga shiu dhe një qyteti që lëngonte e jetonte njëkohësisht në udhëkryqin e amshuar mes Lindjes dhe Perëndimit. Ky konflikt i ngulitur në mure dhe në shpirtra do të shndërrohej në palcën e krijimtarisë së tij.
Në agun e rinisë, ai ëndërroi t’i jepte jetë botës përmes penelit dhe studioi arkitekturë, por shumë shpejt hoqi dorë nga gjeometria e hapësirave për t’iu dorëzuar krejtësisht arkitekturës së fjalës. Për vite me radhë, Pamuku zgjodhi një vetëizolim pothuajse mistik, duke shkruar me disiplinën e paepur dhe heshtjen e një murgu oriental. Nga kjo vetmi e dritares së tij mbi Bosfor lindën kryeveprat që do të magjepsnin botën.
Pamuku nuk është një kronikan i thjeshtë i ditarëve historikë. Ai është anatomist i shpirtit njerëzor. Personazhet e tij bredhin në kërkim të vetvetes, të përhumbur pas pasqyrave të thyera, kujtimeve të zbehta, librave të pluhurosur, dashurive të pamundura dhe rrugicave të dëshpëruara të Stambollit.
Në pëlhurën e romaneve të tij, qyteti nuk shërben kurrë si një sfond i thjeshtë apo dekor pasiv; ai është personazhi kryesor, protagonist i gjallë. Stambolli i Pamukut merr frymë me vështirësi, vuan nën peshën e së shkuarës, ëndërron modernitetin dhe plaket hap pas hapi me njerëzit që e popullojnë.
Në veprat e tij madhore si “Unë jam e Kuqja”, “Bora”, “Muzeu i Pafajësisë” apo “Stambolli: Kujtime dhe qyteti”, ai hulumton me kirurgji letrare tensionin e pashmangshëm mes traditës mistike dhe modernitetit perëndimor, mes besimit të patundur dhe laicitetit, mes ëndrrës fluturake dhe realitetit të ashpër. Teksti i tij rrjedh me durimin e pafundëm të kaligrafëve orientalë, por mbështetet mbi strukturën dhe teknikën e rafinuar narrative të mjeshtërve të mëdhenj perëndimorë, duke krijuar një zë unik, plotësisht të tijin.
Në vitin 2006, Akademia Suedeze e kurorëzoi me Çmimin Nobel në Letërsi, duke dëshmuar se ai kishte zbuluar “simbole të reja për përplasjen dhe ndërthurjen e kulturave”, duke u gdhendur kështu si i pari shkrimtar turk që prekte këtë majë.
Megjithatë, ky rrugëtim nuk doli i zhveshur nga stuhitë. Fama e Pamukut u shoqërua shpesh me re të dendura polemikash. Duke folur hapur dhe pa doreza për plagët dhe të vërtetat e dhimbshme të historisë turke, ai u gjend jo rrallë në ciklonin e debateve të egra politike. Por, përtej zhurmës së kohës, ai mbeti sovran në territorin e tij: një shkrimtar që beson palëkundur se letërsia është urëza e vetme e mbetur për të kuptuar dhe përqafuar tjetrin.
Nëse do të na duhej ta përmblidhnim me një metaforë të vetme, Orhan Pamuk është alkimisti që e shndërroi hüzün-in — melankolinë kolektive të Stambollit — në letërsi universale. Ai vizatoi me bojë vese e mjegulle konturet e një qyteti, por, në fakt, shkroi himnin e vetmisë, të kujtesës dhe të kërkimit të përjetshëm të identitetit që i përket çdo shpirti njerëzor në këtë botë.