Përgatiti: Leonard Veizi
Misteret nuk kanë gjithmonë nevojë për legjenda. Ndonjëherë mjafton një varkë e humbur në pafundësinë e Paqësorit, me një njeri të vdekur prej vitesh ulur pranë radios, ose një piramidë që prej më shumë se katër mijëvjeçarësh ruan në trupin e saj hapësira të panjohura. Në të dyja rastet, njeriu përballet me të njëjtën pyetje: çfarë fshihet pas asaj që shohim dhe sa pak dimë ende për botën që na rrethon?
Në pranverën e vitit 2016, një ekuipazh i angazhuar në garën ndërkombëtare të lundrimit LMAX zbuloi, në brigjet e Guamit, në Oqeanin Paqësor, një varkë të vogël me vela që dukej e braktisur. Sipas rregullave të detarisë, garuesit ndërprenë për një çast garën për të kontrolluar nëse në bord kishte ndonjë njeri që kishte nevojë për ndihmë.
Pamja që u shfaq përpara tyre ishte e pazakontë. Nën kuvertë, në hapësirën e ngushtë të kabinës, ndodhej trupi i një burri të mumifikuar. Ai ishte ulur pranë tavolinës, afër transmetuesit të radios, me kokën të mbështetur mbi njërin krah. Qëndrimi i tij krijonte përshtypjen se vdekja e kishte zënë në mes të një veprimi të zakonshëm, ndoshta teksa përpiqej të kërkonte ndihmë.
Nuk kishte pamjen e një njeriu të zhdukur në një katastrofë detare. Ishte sikur koha të kishte ndalur brenda asaj kabine, duke lënë pas vetëm një trup të ruajtur në mënyrë të pazakontë dhe një histori që priste të rindërtohej.
Njeriu ishte Manfred Fritz Bajorat, 59 vjeç, një marinar gjerman që kishte kaluar një pjesë të madhe të jetës duke lundruar nëpër detet e botës. Për të nuk kishte pasur lajme prej vitesh. Në raportimet e kohës, zhdukja e tij lidhej me vitin 2010, ndërsa rrethanat e sakta të ditëve të fundit mbetën të paqarta.
Si mund të ruhet një trup për kaq gjatë në një varkë të braktisur?
Mumifikimi nuk është domosdoshmërisht rezultat i një procesi të qëllimshëm. Në rrethana të caktuara, natyra mund ta kryejë vetë këtë proces, duke penguar dekompozimin e zakonshëm të trupit. Në shkretëtira, ajri i thatë dhe temperaturat e larta largojnë shpejt lagështinë. Në mjedise të ftohta, në moçale torfe apo në shpella me kushte të veçanta, proceset biologjike që shpërbëjnë indet mund të ngadalësohen ndjeshëm.
Edhe në hapësira të mbyllura, si bodrumet, papafingot dhe kriptet, kombinimi i qarkullimit të ajrit, lagështisë dhe temperaturës mund të favorizojë ruajtjen e pjesshme ose të plotë të një trupi. Në rastin e Bajoratit, kushtet brenda varkës, ajrosja dhe mjedisi detar mund të kenë luajtur rol në procesin e mumifikimit. Megjithatë, pa të dhëna të plota mjekoligjore, nuk mund të përcaktohet me siguri se cili faktor ishte vendimtar.
As shkaku i vdekjes nuk u bë një mister i zgjidhur plotësisht. Një problem shëndetësor i papritur, përfshirë një atak në zemër, mund të ishte një mundësi, por jo një përfundim i provuar. Ajo që mbeti ishte një skenë e pazakontë: një njeri i vetëm, larg tokës, në një varkë që kishte vazhduar të lëvizte nëpër oqean edhe pasi jeta e tij kishte përfunduar.
Nëse Paqësori e ruajti trupin e marinarit në heshtje, një tjetër mister, shumë më i lashtë, fshihet nën gurët e Piramidës së Madhe të Gizës.
Piramida e Keopsit, e njohur edhe me emrin egjiptian Khufu, është më e madhja nga tri piramidat kryesore të nekropolit të Gizës dhe një nga monumentet më të njohura të qytetërimit të lashtë egjiptian. U ndërtua rreth 4.500 vjet më parë dhe fillimisht arrinte afërsisht 146 metra lartësi. Sot, pas humbjes së veshjes së jashtme dhe dëmtimeve të shkaktuara nga koha, lartësia e saj është rreth 138 metra.
Përmasat monumentale nuk e kanë bërë të tejdukshëm misterin e saj. Përkundrazi, sa më shumë përparon teknologjia, aq më të sofistikuara bëhen mënyrat për të hetuar brendësinë e kësaj strukture pa dëmtuar gurët që e përbëjnë.
Në këtë drejtim u angazhua projekti ndërkombëtar ScanPyramids, i cili përdori teknika të fizikës së grimcave për të kërkuar hapësira të fshehta brenda monumentit. Në këto kërkime morën pjesë edhe studiues japonezë dhe specialistë të lidhur me Universitetin e Kajros.
Metoda mbështetet te muonet, grimca elementare që krijohen kur rrezet kozmike ndërveprojnë me atmosferën e Tokës. Ato mbërrijnë vazhdimisht në sipërfaqen e planetit dhe kanë aftësinë të përshkojnë shtresa të trasha shkëmbi. Duke matur numrin dhe shpërndarjen e muoneve që kalojnë nëpër një strukturë, shkencëtarët mund të dallojnë ndryshimet e dendësisë dhe të identifikojnë hapësira që mund të jenë bosh.
Në vend që të çajnë mure mijëravjeçare, studiuesit përdorin, në njëfarë mënyre, vetë grimcat që vijnë nga hapësira për të parë përtej asaj që lejon syri.
Pikërisht këtu nisën debatet. Raportime mbi kërkimet me këtë teknologji ngritën mundësinë e pranisë së zgavrave të panjohura në Piramidën e Keopsit. Ideja ngjalli interes të madh, sepse çdo hapësirë e re brenda monumentit mund të ndihmonte në kuptimin e mënyrës së ndërtimit, të organizimit të brendshëm dhe, ndoshta, të funksionit të disa pjesëve të tij.
Por një anomali e zbuluar nga instrumentet nuk është automatikisht një dhomë e fshehtë. Dallimet në dendësinë e materialit, boshllëqet e vogla mes gurëve apo veçori të tjera strukturore mund të prodhojnë sinjale që kërkojnë verifikim të mëtejshëm.
Skepticizmi u shpreh edhe nga egjiptologë të njohur, ndër ta Zahi Hawass, i cili ka kërkuar vazhdimisht që pretendimet për hapësira të panjohura të mbështeten në prova të qëndrueshme. Edhe studiues të tjerë kanë theksuar se rezultatet e skanimeve duhet të interpretohen me kujdes, përpara se të nxirren përfundime për natyrën dhe përmbajtjen e zgavrave të mundshme.
Kujdesi nuk është i pabazë. Në vitet e mëparshme, disa rezultate të skanimeve të varrit të Tutankhamunit u interpretuan si shenja të mundshme të dhomave të fshehta, madje u lidhën me hipotezën se aty mund të gjendej varri i mbretëreshës Nefertiti. Hetimet e mëtejshme nuk e konfirmuan këtë pretendim. Rasti tregoi se teknologjia mund të zbulojë anomali, por kuptimi i tyre kërkon një proces të gjatë verifikimi.
Kështu, edhe pas mijëra vjetësh, Piramida e Keopsit vazhdon të sfidojë arkeologët. Çdo zbulim i mundshëm hap pyetje të reja, por jo çdo pyetje çon menjëherë te një përgjigje.
Një marinar vdes larg brigjeve, ndërsa trupi i tij ruhet nga rrethana që ende kërkojnë shpjegim. Një piramidë ngrihet mbi rërën e Egjiptit, ndërsa brenda saj mund të ketë struktura që ende nuk janë kuptuar plotësisht. Njëri mister lidhet me brishtësinë e jetës njerëzore, tjetri me aftësinë e një qytetërimi të lashtë për të ndërtuar monumente që i rezistojnë kohës.
Në të dyja historitë, misteri nuk qëndron vetëm te ajo që nuk dimë. Ai qëndron edhe te kufiri mes asaj që mund të vëzhgojmë dhe asaj që mund të provojmë. Sepse, ndonjëherë, zbulimi më i rëndësishëm nuk është përgjigjja që gjejmë, por pyetja që më në fund dimë ta bëjmë.