Po sikur askush të mos të të kërkonte llogari për veprimet e tua? A do të vazhdoje të bëje zgjedhjet e duhura apo do të përfitoje nga mundësia për të bërë diçka të gabuar?
Filozofi i lashtë grek Platoni i trajtoi këto pyetje përmes një eksperimenti mendor të njohur si Unaza e Gygesit, i cili vë në dyshim idenë se njerëzit sillen mirë vetëm sepse kanë frikë nga pasojat e veprimeve të tyre.
Sipas Platonit, mënyra se si sillemi kur askush nuk na sheh mund të zbulojë shumë për karakterin tonë. Idetë e tij, të paraqitura në veprën e famshme “Republika”, na nxisin të reflektojmë mbi natyrën njerëzore dhe arsyet që na shtyjnë të bëjmë atë që konsiderojmë të drejtë.
Në thelb, Platoni përpiqej të kuptonte nëse njerëzit janë të mirë sepse besojnë sinqerisht tek e drejta, apo sepse nuk duan të kapen duke bërë diçka të gabuar. Është e lehtë të dukesh i ndershëm dhe i drejtë kur të tjerët po të vëzhgojnë, por zgjedhjet që bëjmë kur nuk na sheh askush mund të tregojnë një histori krejt tjetër.
Eksperimenti i tij nis me historinë e një bariu që zbulon një unazë magjike. Sa herë që e vendos në gisht, ai bëhet i padukshëm. Kjo i jep mundësinë të bëjë çfarë të dëshirojë, pa pasur frikë se do të zbulohet apo do të ndëshkohet.
Pyetja që shtrohet është e thjeshtë: Cila do të ishte gjëja e parë që do të bëje nëse do të kishe një unazë të tillë?
Ky eksperiment sfidon idenë se të jesh njeri i mirë do të thotë thjesht të respektosh rregullat ose të ruash një imazh të caktuar para të tjerëve. Në fund të fundit, është shumë më e lehtë të sillesh moralisht kur e di se dikush mund të të gjykojë.
Unaza e Gygesit na fton të shohim përtej asaj që duket dhe të shqyrtojmë motivet që fshihen pas zgjedhjeve tona. Një person që sillet me mirësi vetëm sepse dëshiron të pëlqehet dhe të respektohet mund të veprojë ndryshe kur nuk e sheh askush. Ndërsa dikush që vlerëson ndershmërinë dhe drejtësinë mund t’u qëndrojë parimeve të veta edhe kur ka mundësinë t’i shkelë ato pa u zbuluar.
Edhe respektimi i rregullave nuk është domosdoshmërisht provë se dikush është njeri i mirë. Rregullat mund të na orientojnë drejt asaj që konsiderohet e pranueshme, por nuk mund të parashikojnë çdo situatë. Ndonjëherë, të bësh gjënë e duhur kërkon të marrësh vendime të vështira, sidomos kur kufiri mes së drejtës dhe së gabuarës nuk është i qartë.
Morali i vërtetë kërkon që njerëzit të reflektojnë mbi vlerat e tyre dhe të marrin përgjegjësi për veprimet që bëjnë. Kur askush nuk po na vëzhgon, ndjenja jonë e brendshme e së drejtës dhe së gabuarës bëhet edhe më e rëndësishme.
Megjithatë, nuk të duhet një unazë padukshmërie për të kuptuar nëse je vërtet njeri i mirë. Karakteri yt mund të shfaqet në vendimet e vogla që merr çdo ditë. Të kthesh diçka që nuk të përket ose të mos përvetësosh meritat për punën e dikujt tjetër mund të duken si gjeste të parëndësishme, por ato tregojnë shumë për ty.
Pikërisht në këto momente përballemi me një zgjedhje: të bëjmë atë që na leverdis apo atë që e dimë se është e drejtë.
Eksperimenti i Platonit i bën këto situata edhe më interesante, sepse na pyet nëse do të vepronim njësoj zakonisht po të mos kishim frikë nga turpi, gjykimi apo ndëshkimi. Në rrethana të tilla, vendimet tona do të pasqyronin më qartë atë që ne vetë e konsiderojmë të pranueshme.
Me kalimin e kohës, këto zgjedhje private ndikojnë në personin që bëhemi. Sa herë që zgjedhim ndershmërinë dhe drejtësinë në vend të përfitimit personal, përforcojmë vlerat që pretendojmë se kemi. E njëjta gjë ndodh kur gjejmë vazhdimisht justifikime për sjellje që e dimë se janë të gabuara.
Ajo që ka rëndësi nuk është vetëm çfarë bëjmë në një moment të caktuar, por modeli i sjelljes që përsërisim kur askush nuk na sheh./k.m