Dosja Vanguard – Pavarësia energjetike në Evropë: diagnoza dhe rekomandimet
Zhargoni i “trilemës”, i përdorur zakonisht nga specialistët dhe rregullatorët e energjisë, nuk është retorikë boshe. Ai i referohet një sistemi energjetik që dështon në një nga tre parimet themelore: është shumë ndotës, shumë i shtrenjtë ose shumë i pasigurt e i paqëndrueshëm – siç u pa në ndërprerjen famëkeqe të energjisë në Spanjë më 28 prill 2025.
Autonomia energjetike lidhet ngushtë me sigurinë e furnizimit, por nuk është e njëjta gjë: një sistem mund të ketë furnizim të sigurt edhe pa qenë plotësisht vendas, dhe anasjelltas. Megjithatë, cilado qoftë shkalla e autonomisë që arrin Evropa, furnizimi duhet të jetë njëkohësisht i pastër, i përballueshëm dhe i sigurt.
Diagnoza
Në fund të vitit 2024, Komisioni Evropian publikoi dokumentin Energjia e BE-së në shifra, i cili tregon se 68,8% e energjisë primare të konsumuar në Bashkim vjen nga lëndët djegëse fosile, 18,4% nga burime të rinovueshme dhe 11,5% nga energjia bërthamore.
Nga kjo energji, 64,4% sigurohet përmes importeve – një varësi që është rritur që nga viti 1990. Kjo lidhet me prodhimin e ulët vendas të gazit, naftës dhe qymyrit dhe nevojën për t’i plotësuar këto mungesa nga jashtë.
Historikisht, Rusia ka qenë furnizuesi kryesor i energjisë për BE-në. Sa i përket konsumit përfundimtar, 35,3% vjen nga nafta dhe derivatet e saj, 22,1% nga energjia elektrike dhe 19,7% nga gazi natyror – pra gati 80% e totalit. Energjia elektrike mbulon vetëm një të pestën e kërkesës përfundimtare.
Këto të dhëna tregojnë se pavarësia energjetike evropiane nuk është përmirësuar ndjeshëm, pavarësisht përpjekjeve për dekarbonizim dhe zgjerim të burimeve vendase me emetime të ulëta.
Rënia e prodhimit vendas të qymyrit, naftës, gazit dhe energjisë bërthamore që nga viti 1990 nuk është kompensuar plotësisht nga rritja e energjive të pastra. Si rezultat, BE-ja është sot më pak e vetëmjaftueshme energjetikisht.
Prioriteti i dhënë energjisë me emetime zero mbi dy parimet e tjera – koston dhe sigurinë – ka sjellë energji më të shtrenjtë dhe më pak të sigurt, pa arritur autonomi më të madhe. Për më tepër, zhvendosja e industrisë drejt vendeve me standarde më të ulëta mjedisore ka eksportuar një pjesë të emetimeve evropiane jashtë kufijve të saj.
Rekomandime
Përmirësimi i pavarësisë energjetike kërkon:
-
uljen e kërkesës përmes kursimit dhe efikasitetit energjetik;
-
rritjen e prodhimit vendas, fosil dhe jo-fosil;
-
neutralitet teknologjik dhe pragmatizëm për të balancuar trilemën energjetike.
Lëndët djegëse fosile
Teknologjitë e kapjes dhe ruajtjes së karbonit (CCUS) mundësojnë përdorimin e qymyrit dhe gazit me emetime shumë më të ulëta.
Gazi natyror mbetet burim kalimtar, sepse lëshon më pak gazra serrë se qymyri dhe mund të kombinohet me hidrogjen ose biogaz. Infrastruktura ekzistuese e gazit rrit sigurinë e furnizimit dhe stabilitetin e çmimeve.
Rafinimi dhe petrokimia
Rafineritë dhe industria petrokimike janë thelbësore për tranzicionin energjetik:
ato furnizojnë transportin dhe sektorin kimik, por mund të prodhojnë edhe biokarburante, materiale të ricikluara dhe karburante sintetike.
Mbyllja e shumë rafinerive evropiane ka rritur varësinë nga importet e karburanteve.
Energjia jo-fosile
Rritja e prodhimit vendas të energjisë bërthamore dhe të rinovueshme është thelbësore.
Ruajtja ose zgjerimi i kapaciteteve bërthamore – përfshirë reaktorët modularë – konsiderohet strategjik, ndërsa bashkimi bërthamor mbetet zgjidhje afatgjatë.
Burimet e rinovueshme dhe mineralet kritike
Zgjerimi i energjisë diellore, eolike, hidroelektrike dhe gjeotermale kërkon:
-
investime në rrjete dhe magazinim energjie;
-
kapacitete rezervë dhe ndërlidhje më të mëdha elektrike;
-
politika për nxjerrjen, rafinimin dhe riciklimin e mineraleve kritike, për të shmangur varësinë nga furnizues të jashtëm.
Potenciali i Spanjës
Spanja ka avantazhe të rëndësishme:
-
burime të bollshme diellore, eolike dhe hidroelektrike;
-
flotë bërthamore ekzistuese;
-
infrastrukturë të zhvilluar të gazit natyror dhe LNG-së;
-
potencial të madh për hidrogjen të gjelbër dhe biogaz;
-
industri konkurruese të rafinimit;
-
pasuri të konsiderueshme mineralesh strategjike.
Një plan energjetik i bazuar në këto pika të forta do ta bënte Spanjën kontribuese kyçe në pavarësinë energjetike të BE-së.
Dy emergjenca të mëdha
Përfundimi i tregut të brendshëm energjetik evropian dhe ndërmarrja e veprimeve të shpejta rregullatore janë urgjente për të nxitur investimet dhe zbatimin e reformave.
Pas Raportit Draghi, institucionet evropiane kanë filluar të reagojnë. Qëllimi duhet të jetë një sistem energjetik më pak ndotës, më i sigurt dhe më i përballueshëm, që rikthen konkurrueshmërinë ekonomike të Evropës.
*Mariano Marzo Carpio është profesor emeritus në Universitetin e Barcelonës, Fakulteti i Shkencave të Tokës
Përgatiti për botim: L.Veizi