Strategjia ruse e eksportimit të kaosit për të provokuar ekstremizmin funksionon vetëm nëse liberalët bien pre e cinizmit dhe dëshpërimit.
nga Rafael Behr
Dikur kalova një javë rraskapitëse duke i treguar Londrën një miku rus. Ai këmbëngulte të shihte gjithçka dhe të mos admironte asgjë. Muze, monumente, dyqane – gjithçka krahasohej në mënyrë të pafavorshme me Shën Petersburgun dhe Moskën. Pas disa ditësh kjo u bë e lodhshme, ndaj e pyeta nëse kishte diçka që e impresiononte vërtet nga Britania.
“Stabiliteti”, tha pa hezitim. “Stabilitetin e ndien.”
Ishte një botë tjetër; fundi i viteve 1990. Nuk mbaj mend vitin e saktë, por e kuptoja çfarë donte të thoshte, sepse të njëjtin shok kulturor e kisha përjetuar edhe unë, por në drejtim të kundërt, kur vizitova për herë të parë Rusinë.
Ishte dekada e demokracisë së degjeneruar nën Boris Jelcinin. Bashkimi Sovjetik ishte shpërbërë. Nuk ishte e qartë se ku do të ndalej shpërbërja. Dhuna kriminale ishte e përhapur. Presidenti i dehur mbahej në këmbë nga një oligarki pa ligj, që plaçkiste pasuritë shtetërore dhe e quante këtë “privatizim”. Askush që e ka parë traumën ruse të asaj periudhe nuk u habit që ajo krijoi nostalgji për epokën para-demokratike. Pushteti sovjetik ishte i papërgjegjshëm, por të paktën i parashikueshëm.
Vladimir Putini është po aq i korruptuar sa të gjithë ata që u ngjitën në majë nga rrethi i Jelcinit. Por ai riktheu rendin dhe vetëvlerësimin kombëtar – gjëra që për shumicën e rusëve kishin më shumë peshë sesa mbytja e ngadaltë e lirisë politike.
Ky nuk është një dilemë e njohur për votuesit britanikë, sepse demokracia dhe stabiliteti nuk janë parë si të papajtueshme. Sistemi ynë shumëpartiak lejon rivalitet paqësor mes interesave të ndryshme politike dhe ekonomike. Opozita mund të bëhet qeveri pa gjakderdhje. Regjimi i humbur dorëzohet pa frikë nga hakmarrja. Në kushte konkurrimi të rregulluar nga ligji, demokracitë mund ta përthithin mospajtimin para se ai të kthehet në revolucion. Kjo i bën ato inovative dhe elastike. Kështu shoqëritë e lira i mundën tiranitë dhe fituan shekullin XX. Diktatura hakmarrëse kërkon një revansh. Putini mendon se mund ta kthejë forcën e Perëndimit në dobësinë e tij më të madhe.
Një megaloman autoritar e sheh vlerën e një sistemi politik vetëm nëse ai nuk i vë asnjë pengesë vullnetit të liderit. Prandaj demokracinë liberale e sheh si budallaqe dhe të dobët. Ajo ia nënshtron sundimtarët tekave kontradiktore të votuesve të painformuar. Prej këtej rrjedh se mënyra për të përshpejtuar dështimin e demokracisë është të thellosh këto kundërthënie: të ushqesh ndarjen, të përshpejtosh polarizimin, të ngushtosh hapësirën e kompromisit, derisa qeverisja përfaqësuese të paralizohet.
Kjo teori buron nga taktikat e epokës sovjetike, por KGB-ja e dikurshme ishte e kufizuar nga logjistika e rëndë analoge e rekrutimit të agjentëve dhe ndërhyrjes në politikën e jashtme. Epoka digjitale e ka bërë këtë proces shumë më të lirë dhe të shkallëzueshëm.
Metodat tradicionale të subversionit vazhdojnë të përdoren. Ish-udhëheqësi i Reform UK në Uells, Nathan Gill, ndodhet tani në burg pasi pranoi fajësinë për akuza ryshfeti që datojnë nga koha kur ishte eurodeputet i Ukip dhe i Partisë së Brexit-it. Ai pranoi dhjetëra mijëra paund për të promovuar interesa pro-ruse në Parlamentin Evropian. Ai ofroi të rekrutonte kolegë për të bërë të njëjtën gjë, por nuk ka prova se e realizoi këtë.
Ky rast e ka shtyrë qeverinë të nisë një hetim për ndikimin e huaj në politikën britanike. Termat e referencës përfshijnë periudhën pas Brexit-it, jo sepse ndërhyrja e Kremlinit është një fenomen i ri, por sepse gërmimi i ndërhyrjeve më të hershme – që mund të ndotin kredencialet demokratike të fushatës së Brexit-it – konsiderohet tepër i rrezikshëm shoqërisht dhe politikisht.
Që në vitin 2016, Kremlini kishte qartazi interes që Britania të dëmtonte veten dhe BE-në duke djegur aleancën e tyre të dobishme, ashtu siç Putini kishte interes të qartë që Donald Trump të mposhtte Hillary Clintonin në zgjedhjet presidenciale amerikane të atij viti.
Por metoda nuk kufizohet te qëllime të caktuara gjeopolitike. Çdo divergjencë mendimesh është terren i përshtatshëm për radikalizim përmes algoritmeve nxitëse të rrjeteve sociale. Një hetim i Komitetit të Senatit amerikan në vitin 2018 zbuloi se llogari ruse trollësh postonin mesazhe në mbështetje të Black Lives Matter dhe, në silo digjitale të ndryshme, lavdëronin flamujt konfederatë.
Çdo gjë që ndez indin lidhës shoqëror që mban bashkë shoqëritë multikulturore llogaritet si një sulm i suksesshëm ndaj sistemit imunitar të demokracisë. Dhe kjo ishte para se inteligjenca artificiale të hynte në skenë si një armë informacioni e shkatërrimit në masë, duke përmbytur hapësirën publike me pseudo-lajme sintetike dhe “deepfake” tmerrësisht bindëse.
Kjo është një nga sfidat e identifikuara nga Blaise Metreweli, drejtoresha e re e MI6, në një fjalim këtë javë. Ajo e përshkroi mjedisin aktual të sigurisë kombëtare si një “hapësirë midis paqes dhe luftës”. Rusia nuk ishte i vetmi antagonist i përmendur, por në sytë e shefes së spiunazhit britanik, Putini mbetet kërcënimi kryesor. Metoda e tij është “eksporti i kaosit”.
Kjo mund të përfshijë inkursione provokuese pranë kufijve të NATO-s me dronë, anije dhe nëndetëse. Përfshin sulme kibernetike ndaj infrastrukturës, zjarrvënie dhe sabotim. Provokime të tilla janë alarmuese, por kundërproduktive nëse zgjojnë opinionin publik në vendin e synuar për një kërcënim që përndryshe do të mbetej kryesisht i padukshëm.
Kërcënimi më i fshehtë është ndotja e diskursit demokratik. Ajo mjegullon kufirin mes shërbimit të vetëdijshëm ndaj një qeverie armiqësore dhe bashkëpunimit të pavetëdijshëm; mes tradhtisë aktive dhe dogmatizmit naiv. Gill ishte i etur për para, por kjo nuk do të thotë se ai nuk besonte vërtet argumentet që paguhej të përhapte. Ka xhepa opinionësh në të djathtën dhe të majtën radikale të politikës britanike, mes ithtarëve të Trumpit dhe “anti-imperialistëve” që duan largimin nga NATO, ku Kremlini i sheh pikat e tij të bisedës të përforcuara falas.
Ideologjia nuk është vektori kryesor për sabotimin e demokracive perëndimore. Angazhimi politik dhe aktivizmi mund të jenë më pak të dobishëm sesa e kundërta e tyre – apatia dhe tërheqja. Substanca më toksike që buron nga turbinat e dezinformimit digjital është cinizmi: bindja se politikanët janë të gjithë njësoj dhe se askush nuk thotë të vërtetën. Kjo është rruga e dëshpërimit ku vetë demokracia nis të shihet si një farsë.
Dhe pikërisht këtu llogaritja strategjike e Putinit bashkohet me nevojën e tij për t’u hakmarrë për poshtërimin e Rusisë në vitet 1990. Mësimi që ai nxori nga vitet kaotike të Jelcinit ishte se demokracia manipulohej lehtësisht nga elitat për të legjitimuar plaçkitjen. Skenari liberal ishte ndryshe nga ai i përsëritur nga elitat e Partisë Komuniste, por hipokrizia ishte e njëjtë.
Nëse kjo ishte e vërtetë për demokracinë në ish-Bashkimin Sovjetik, atëherë – sipas kësaj logjike – duhej të ishte e vërtetë kudo. Tundimi i këtij interpretimi qëndron te fakti se askush në Rusi nuk ka nevojë të mbajë përgjegjësi për dështimin e vendit. Rusët u mashtruan nga armiku dhe nga gënjeshtra e madhe e lirisë politike. Sipas të njëjtit mllef, nuk kishte pse të respektohej sovraniteti i Ukrainës, sepse pavarësia e saj shihej si vazhdim i mashtrimit fillestar. Mbrojtja që NATO i bën të drejtës së Kievit për vetëvendosje hidhet poshtë si një shtresë retorike mbi një komplot afatgjatë për të zvogëluar Rusinë.
Ky është burimi i thellë i resentimentit që ushqen eksportin e kaosit nga Putini. Mbjellja e përçarjes dhe shkatërrimi i konsensusit synojnë t’u rrëmbejnë shoqërive perëndimore stabilitetin që dikur ishte superfuqia e tyre. Dhe pastaj, në justifikimin final të Putinit, mësimi moral i Luftës së Ftohtë do të përmbyset: në vend që regjimet autoritare të shemben sepse popujt e tyre të robëruar lakmonin lirinë, do të jenë qytetarët e demoralizuar të shoqërive liberale në dështim që do t’u drejtohen liderëve të fortë për rend.
Realizimi i kësaj fantazie të errët mund të duket frikësisht i mundshëm, sidomos duke parë spektaklin e keqqeverisjes së Trumpit në SHBA. Pikërisht kjo duhet të jetë shtysa jonë për vigjilencë në Evropë. Në fund, diktatorët gjithmonë e nënvlerësojnë qëndrueshmërinë e shoqërive të qeverisura nga ligji dhe institucionet, sepse ata nuk mund të besojnë në një sistem që është më i fortë se sundimi i një njeriu të vetëm. Ata nuk e përballojnë dot të vërtetën më të fuqishme të demokracisë: se ajo i mbijeton çdo tirani që përpiqet ta provojë se është një gënjeshtër.
*Rafael Behr është kolumnist i “The Guardian”/ Përgatiti për botim: L.Veizi