Përgatiti: Leonard Veizi
Më 27 qershor 1905, në kulmin e Luftës Ruso-Japoneze dhe mes valëve të Revolucionit të Parë Rus, brenda luftë-anijes “Knyaz Potemkin Tavricheskiy” – krenaria e Flotës së Detit të Zi – shpërtheu një nga rebelimet ushtarake më me ndikim të shekullit XX. Ajo që nisi si një protestë legjitime kundër kushteve çnjerëzore të jetesës, u shndërrua me shpejtësi në një akt subversiv politik që trundi themelet e regjimit carist të Nikollës II.
Ngjarja u dokumentua e u përjetësua si një mit modern në vitin 1925 nga regjisori sovjetik Sergei Eisenstein përmes filmit pa zë “Battleship Potemkin” (Bronenosets Potemkin). Duke ndjekur të njëjtën strukturë narrative prej pesë aktesh si tragjeditë klasike greke, filmi i Eisenstein-it ndihmon të zbërthehet kjo ngjarje historike me të gjithë peshën e saj dramatike:
Akti I: Njerëzit dhe Krimbat
Në dhomat e ngushta e të mbytet nga nxehtësia të anijes, tensioni mes ekuipazhit kishte arritur pikën e vlimit. Shkëndija që ndezi revoltën ishte racioni i ushqimit: marinarëve iu servir mish i kalbur, i mbushur me krimba. Kur mjeku i anijes, Smirnov, e inspektoi mishin dhe deklaroi cinikisht se ishte i ngrënshëm dhe se krimbat ishin thjesht “larva që mund të laheshin me ujë të kripur”, revolta u bë e pashmangshme. Marinarët refuzuan masivisht të hanin supën e gatuar me atë mish, një akt që sipas rregullores ushtarake cariste konsiderohej tradhti e lartë dhe dënohej me vdekje.
Akti II: Drama në Kuvertë
Komandanti i anijes, Evgeny Golikov, urdhëroi mbledhjen e të gjithë ekuipazhit në kuvertë. Për të dhënë një shembull tmerrues dhe për të shtypur rebelimin, ai thirri rojën e armatosur dhe urdhëroi që një grup marinarësh të mbuloheshin me një pëlhurë të trashë (tarpaulin) për t’u pushkatuar. Në këtë moment kritik, marinarët thirrën udhëheqësin e tyre, Grigory Vakulinchuk, i cili u bëri thirrje rojeve të mos qëllonin mbi vëllezërit e tyre. Rojet ulën armët. Shpërtheu një përleshje e dhunshme trup me trup: marinarët morën kontrollin e anijes dhe hodhën oficerët në det. Megjithatë, fitorja pati një çmim të rëndë; Vakulinchuk u plagos për vdekje nga oficeri Gilyarovsky.
Akti III: Apeli i të Vdekurit
“Potemkin”, i udhëhequr tashmë nga një komitet revolucionar me në krye Afanasy Matushenko, lundroi drejt portit të Odesës, ku popullsia lokale ishte ngritur prej ditësh në greva e protesta kundër autoriteteve cariste. Trupi i Vakulinchuk-ut u nxor në tokë dhe u vendos në një tendë në port, me një shënim mbi gjoks: “Vrarë për një tas supë”. Kjo kthesë dramatike u bë pikë grumbullimi për qytetarët. Mijëra njerëz rrodhën drejt portit për të nderuar dëshmorin e anijes, duke bashkuar kauzën e marinarëve me atë të punëtorëve të Odesës.
Akti IV: Shkallët e Odesës
Ky është momenti ku historia dhe gjenialiteti kinematografik i Eisenstein-it ndërthuren në mënyrë të pandashme. Për të shtypur solidaritetin e qytetit me rebelët, ushtarët caristë (kozakët) marshuan me çizmet e tyre të rënda poshtë shkallëve monumentale të portit, duke qëlluar pa mëshirë mbi turmën e pambrojtur të burrave, grave dhe fëmijëve.
Eisenstein shpiku teknikën e montazhit dialektik pikërisht këtu për të krijuar një ndjesi maksimale tmerri dhe kaosi:
Imazhi i famshëm i një karroce fëmije që rrokulliset e pashpresë poshtë shkallëve pasi nëna e tij është qëlluar për vdekje.
Pamja e syve të përgjakur të një gruaje të moshuar pas thyerjes së syzeve nga goditjet.
Megjithëse historianët vërtetojnë se një masakër e tillë e përqendruar ekzaktësisht te shkallët nuk ndodhi në atë formë lineare (masakra ndodhi në të vërtetë në të gjithë rrethinat e portit natën, ku mbetën të vrarë qindra njerëz), skena mbetet një nga sekuencat më të fuqishme e më të kopjuara në historinë e kinemasë botërore, duke u kthyer në një simbol universal të brutalitetit të shtetit ndaj popullit të vet.
Akti V: Takimi me Flotën
Në shenjë hakmarrjeje për masakrën në tokë, “Potemkin” qëlloi me tyta drejt teatrit dhe selisë ushtarake të qytetit. Qeveria cariste dërgoi menjëherë një skuadron prej pesë luftë-anijesh të tjera për ta shkatërruar ose dorëzuar anijen rebele. Në kulmin e tensionit, kur “Potemkin” doli për t’u përballur me skuadronin, marinarët e anijeve të tjera refuzuan të hapnin zjarr mbi shokët e tyre. Ata brohoritën në shenjë solidariteti dhe lejuan që “Potemkin” të kalonte i padëmtuar mes përmes flotës cariste.
Epilogu
Edhe pse pas një jave pa furnizime dhe karburant, ekuipazhi u detyrua të lundronte drejt portit rumun të Konstancës për t’u dorëzuar dhe për të kërkuar azil politik, rebelimi i “Potemkin” nuk shkoi dëm.
Ai shërbeu si një provë e përgjithshme e si një shenjë paralajmëruese e krizës së pakthyeshme politike që do të pllakoste Rusinë. Ajo çfarë dështoi në vitin 1905, u bë realitet dymbëdhjetë vjet më vonë, në vitin 1917, kur pakënaqësitë e ushtrisë dhe popullit përmbysën përfundimisht Carin. Përmes syrit të Sergei Eisenstein-it, ky rebelim u shndërrua nga një episod i izoluar ushtarak në një mit epik të luftës për dinjitet njerëzor dhe liri.