Përgatiti: Leonard Veizi
Në Rezistencën italiane kundër nazifashizmit morën pjesë qindra mijëra njerëz. Mes tyre ishin edhe dhjetëra mijëra gra, të cilat nuk luftuan vetëm me armë, por shërbyen si korriere, organizatore, informatore, infermiere dhe drejtues të lëvizjes antifashiste. Shumë prej tyre paguan me burgun, internimin, torturat dhe jetën.
Kur flitet për Rezistencën italiane, imazhi i parë që vjen ndër mend është ai i burrave me pushkë mbi supe, të fshehur në malet e Apenineve ose duke zbritur drejt qyteteve për të goditur repartet gjermane dhe njësitë e Republikës Sociale Italiane. Por kjo pamje, sado e vërtetë, është vetëm një pjesë e historisë.
Pas armëpushimit të 8 shtatorit 1943, Italia u shndërrua në një nga frontet kryesore të luftës në Evropë. Gjermania naziste pushtoi pjesën më të madhe të territorit italian, ndërsa në veri u krijua Republika Sociale Italiane e Benito Musolinit. Në këtë hapësirë të pushtuar dhe të militarizuar filloi të merrte formë një lëvizje e gjerë rezistence, ku komunistë, socialistë, katolikë, liberalë, republikanë, monarkistë dhe njerëz pa përkatësi të qartë politike luftuan, në forma të ndryshme, kundër pushtuesit gjerman dhe fashizmit.
Sa ishin?
Numri i saktë i partizanëve italianë nuk është i lehtë për t’u përcaktuar. Ai ndryshoi në mënyrë të ndjeshme gjatë luftës dhe varet edhe nga mënyra se si përkufizohet fjala “partizan”.
Vlerësimet historike i vendosin forcat partizane në një shkallë prej dhjetëra mijëra luftëtarësh aktivë, ndërsa në muajt e fundit të luftës numri i njerëzve të përfshirë drejtpërdrejt ose në mënyrë ndihmëse në Rezistencë ishte shumë më i madh. Shifrat e përdorura nga institucionet dhe shoqatat e veteranëve pas luftës mund të arrijnë në rreth 240 mijë persona, nëse llogariten edhe kategori të ndryshme të pjesëmarrësve në luftën partizane.
Por pas këtyre numrave fshihet një realitet më kompleks. Jo të gjithë ata që kontribuan në Rezistencë mbanin armë. Dhe jo të gjithë ata që nuk mbanin armë ishin më pak të ekspozuar ndaj rrezikut.
Gratë e Rezistencës
Një nga aspektet më të rëndësishme të Rezistencës italiane ishte përfshirja e grave.
Sipas të dhënave të përdorura nga Shoqata Kombëtare e Partizanëve të Italisë (ANPI), rreth 70 mijë gra morën pjesë në Grupet e Mbrojtjes së Grave dhe për rreth 35 mijë prej tyre u njoh statusi i luftëtares partizane. Shifrat ndryshojnë sipas kategorive dhe kritereve të njohjes, por ato tregojnë përmasën e një pjesëmarrjeje që për një kohë të gjatë mbeti në hije.
Gratë nuk ishin thjesht ndihmëse të partizanëve. Ato kryenin detyra që ishin thelbësore për mbijetesën dhe funksionimin e njësive të Rezistencës.
Një prej roleve më të rëndësishme ishte ai i korrieres. Gratë lëviznin ndërmjet qyteteve, fshatrave dhe bazave partizane duke transportuar urdhra, dokumente, harta, armë, ilaçe dhe informacione. Për shkak se në shumë raste ishin më pak të dyshuara nga patrullat gjermane dhe fashiste, ato mund të kalonin pika kontrolli ku një burrë në moshë luftarake do të ndalohej menjëherë.
Por kjo nuk do të thoshte se ishin të sigurta.
Një korriere e kapur mund të përfundonte në burg, në qendrat e torturës, në kamp internimi ose përpara një skuadre pushkatimi. Shumë prej tyre e dinin se një dokument i gjetur në çantë mund të zbulonte jo vetëm identitetin e tyre, por edhe vendndodhjen e një njësie të tërë partizane.
Më shumë se armë
Gratë kujdeseshin për të plagosurit, organizonin strehimin e të arratisurve, siguronin ushqime dhe veshmbathje dhe ndihmonin në furnizimin e njësive partizane. Ato mblidhnin informacione, përcillnin lajme dhe shpesh ndërtonin rrjete të tëra komunikimi.
Në qytete, roli i tyre ishte po aq i rëndësishëm. Gratë organizuan protesta, greva dhe demonstrata kundër pushtimit dhe regjimit fashist. Ato morën pjesë në shpërndarjen e materialeve propagandistike dhe në mbledhjen e fondeve për familjet e të burgosurve dhe luftëtarëve.
Në këtë mënyrë, Rezistenca nuk ishte vetëm një luftë e zhvilluar në male. Ajo ishte një rrjet i gjerë njerëzor që shtrihej në lagje, fabrika, shtëpi, spitale, fshatra dhe qytete.
Një shoqëri që ndryshonte
Për gratë italiane, pjesëmarrja në Rezistencë pati edhe një kuptim tjetër. Ajo i nxori nga rolet tradicionale që shoqëria u kishte caktuar dhe i vendosi në qendër të jetës politike.
Gruaja që deri dje konsiderohej kryesisht si nënë, bashkëshorte ose amvisë, tani mund të ishte korriere, organizatore, informatore, propagandiste, infermiere apo luftëtare.
Kjo përvojë nuk u zhduk me përfundimin e luftës.
Pas çlirimit, pjesëmarrja e grave në Rezistencë u bë një prej argumenteve të rëndësishme në debatin për të drejtat politike. Më 1 shkurt 1945, një dekret i qeverisë italiane njohu të drejtën e votës për gratë. Për herë të parë ato morën pjesë në zgjedhjet administrative të vitit 1946 dhe më 2 qershor 1946 votuan në zgjedhjet për Asamblenë Kushtetuese dhe në referendumin që vendosi fatin e monarkisë dhe republikës.
Ishte një kthesë historike: gruaja italiane që gjatë luftës kishte transportuar mesazhe nën hundën e patrullave, kishte fshehur të arratisur dhe kishte ndihmuar partizanët, tani merrte pjesë edhe në vendimmarrjen politike të vendit.
Çmimi i Rezistencës
Rezistenca pati një kosto të lartë njerëzore. Partizanët dhe mbështetësit e tyre u vranë në luftime, në ekzekutime masive dhe në represaljet e forcave gjermane dhe fashiste. Të tjerë u arrestuan, u torturuan ose u deportuan në kampe.
Edhe gratë u goditën rëndë. Për shumë prej tyre, pjesëmarrja në Rezistencë nënkuptonte humbjen e shtëpisë, burgun, internimin ose vdekjen. Një pjesë e viktimave nuk u njohën menjëherë si luftëtare, pikërisht sepse kontributi i tyre nuk kishte marrë gjithmonë formën e një përleshjeje të armatosur.
Kjo është edhe arsyeja pse historia e Rezistencës italiane nuk mund të matet vetëm me numrin e pushkëve.
Ajo u mbështet mbi një ushtri të padukshme njerëzish: korriere që kalonin postblloqe, familje që hapnin dyert e shtëpive, fshatarë që siguronin ushqime, mjekë që mjekonin të plagosurit, punëtorë që hynin në grevë dhe gra që transportonin mesazhe nën rrezikun e arrestimit.
Kur Italia u çlirua në pranverën e vitit 1945, këta njerëz nuk kishin luftuar të gjithë në të njëjtën mënyrë. Por pa këtë rrjet të gjerë rezistence, lufta kundër pushtimit gjerman dhe fashizmit do të kishte qenë shumë më e vështirë.
Dhe për gratë, Rezistenca pati një pasojë që shkoi përtej fitores ushtarake: ajo u dha një vend të ri në jetën publike italiane. Nga korrieret e fshehta të viteve të luftës, ato u shndërruan në qytetare me të drejtë vote. Një ndryshim që nisi në rrugët dhe malet e një Italie të pushtuar dhe përfundoi në kutitë e votimit të Republikës së re.