Përgatiti: Leonard Veizi
Nuk erdhi me qershorin. Erdhi në maj. Dhe nuk iku në gusht. Vera e vitit 2026 nuk ishte më stina e pushimeve, por stina e provës. Pas 2024-ës, më e nxehta në histori, dhe 2025-ës që e theu sërish rekordin, ne prisnim një verë të nxehtë. Ajo që morëm ishte një verë që nuk negocion.
Në Tiranë, asfalti u zbut në orën 11 të paradites. Në Europë, zjarret nisën para se të niseshin pushimet. Dhe për herë të parë, pyetja nuk ishte “sa gradë do të shkojë?”, por “sa do të zgjasë?”…
…Ndërkaq, vera e vitit 2024 hyri në histori si më e nxehta e regjistruar ndonjëherë, por rekordi nuk qëndroi gjatë. 2024 u mbyll si viti më i nxehtë në 145 vite matje, duke thyer rekordin e 2023 me 0.12°C sipas NASA dhe Copernicus.Ndryshimi i klimës është pasojë e dështimit tonë për të ulur emetimet, dhe pikërisht këtu shfaqet debati i madh: gjeoinxhinieria.
Por a janë zgjidhjet për të manipuluar klimën më të rrezikshme se vetë sëmundja?
Çfarë është gjeoinxhinieria? Dy rrugë krejt të ndryshme
Shkenca bën një ndarje thelbësore që shpesh ngatërrohet:
Heqja e karbonit (CDR):
Kapja e CO2 nga ajri. Sot në botë ka më pak se 30 impiante të tilla. Në 2023 kapnin së bashku vetëm rreth 10.000 tonë në vit. Sot, me hapjen e impiantit Mammoth në Islandë në maj 2024, kapaciteti global ka shkuar në rreth 50.000 tonë. Edhe kështu, shifra është e papërfillshme krahasuar me 36 miliardë tonët që emetojmë çdo vit. Është e shtrenjtë, por me rrezik të ulët për klimën.
Modifikimi i rrezatimit diellor (SRM):
Reflektimi i një pjese të dritës së diellit për të ftohur Tokën artificialisht. Është e lirë, e shpejtë, por nuk zgjidh shkakun dhe nuk ndal acidifikimin e oqeaneve. Këtu hyjnë dy teknikat më të diskutuara:
a) Injeksioni i aerosoleve në stratosferë (SAI):
Avionë që lëshojnë dioksid squfuri në 10-50 km lartësi. Aty SO2 shndërrohet në aerosole sulfati që reflektojnë rrezet e diellit. Ideja nuk është fantashkencë. Vjen nga natyra: shpërthimi i malit Pinatubo në Filipine në qershor 1991 lëshoi 17-20 milion ton SO2 dhe ftohi planetin me rreth 0.5°C për më shumë se një vit.
b) Ndriçimi i reve detare (MCB):
Anije që spërkasin kripë deti të imët në troposferë (0-10 km) për t’i bërë retë e ulëta detare më të dendura dhe më reflektuese. Nuk ka lidhje me squfurin.
Siç thotë Prof. Liz Bentley, drejtuese e Shoqërisë Mbretërore Meteorologjike Britanike: “We need to start thinking about other things we can do to limit any further warming” – por me kujdes ekstrem.
Pse OKB thotë “jo” për momentin?
Në shkurt 2023, Programi i Kombeve të Bashkuara për Mjedisin (UNEP) publikoi raportin “One Atmosphere” për SRM. Përfundimi ishte i prerë: vendosja në shkallë të gjerë e këtyre teknologjive aktualisht është “not necessary, viable, prudent or sufficiently safe”.
Raporti thekson dy rreziqe që ti i përmend, por edhe një të tretë, më të rrezikshëm:
Kaosi i motit:
Modelimet tregojnë se ftohja artificiale mund të zhvendosë musonet në Azi dhe Afrikë, duke shkaktuar thatësirë në Amazon dhe përmbytje në Sahel në të njëjtën kohë.
Morali i rremë:
Rreziku që qeveritë dhe kompanitë të thonë “e zgjidhëm me gjeoinxhinieri” dhe të ndalin përpjekjet për dekarbonizim.
Termination Shock – goditja e ndërprerjes:
Ky është argumenti i ri që duhet shtuar. Nëse e fillojmë SRM dhe e mbajmë planetin artificialisht të ftohtë për 20 vjet, dhe pastaj e ndërpresim papritur për shkak të luftës, krizës apo mosmarrëveshjes, temperatura do të kërcejë me 1-2°C brenda muajsh. Është një varësi nga e cila nuk del më.
Dhe kush vendos termostatin e Tokës? Nuk ekziston asnjë traktat ndërkombëtar për këtë. Nëse SHBA dëshiron 1.5°C dhe India dëshiron më shumë shi musonik, kush ka të drejtë?
Pse po rritet mosbesimi?
Këtu ke të drejtë. Gjeoinxhinieria është shënjestra perfekte e teorive konspirative për “chemtrails” dhe projekte sekrete të motit. Royal Meteorological Society vetë ka dënuar sulmet ndaj parashikuesve të motit, duke paralajmëruar se kjo klimë toksike po tremb donatorët dhe po dëmton kërkimin legjitim.
Siç thuhet në raportin e UNEP, ne kemi nevojë për më shumë kërkim, jo më pak – por kërkim i hapur, i qeverisur ndërkombëtarisht.
Përfundimi:
Vetëm gjeoinxhinieria nuk do ta shpëtojë kurrë planetin. CDR është e nevojshme, por duhet të shkallëzohet 1000 herë. SRM mund të jetë një aspirinë që ul temperaturën, por nuk shëron infeksionin dhe ka efekte anësore potencialisht fatale. Pa uljen drastike të emetimeve, çdo ndërhyrje është thjesht një eksperiment me të vetmin planet që kemi.