27 tetor 1962 – Oqeani Atlantik
Përgatiti: Leonard Veizi
Në kulmin e Krizës së Raketave Kubane në tetor të vitit 1962, bota ndodhej vetëm një hap larg shkatërrimit bërthamor. Ndërsa tensionet mes Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik arrinin kulmin, një ngjarje dramatike po zhvillohej në thellësitë e Oqeanit Atlantik — një incident që për dekada të tëra mbeti i panjohur për publikun global. Kjo ngjarje do të përcaktonte në heshtje fatin e njerëzimit.
Nëndetësja B-59
Në bordin e nëndetëses sovjetike B-59, e pajisur me një silur bërthamor, ndodhej Zëvendësadmirali Vasili Arkhipov. Ai shërbente si komandant flotiljeje dhe ishte një nga tre oficerët e lartë, të cilët mbanin në duart e tyre fuqinë vendimmarrëse.
E rrethuar thellë në oqean, B-59 u ndesh me anije luftarake amerikane, të cilat po përdornin ngarkesa tronditëse (charge-shaking) për ta detyruar atë të dilte në sipërfaqe. I izoluar plotësisht, pa asnjë kontakt me Moskën, ekuipazhi i B-59, bashkë me Kapitenin Valentin Savitski, besonte se lufta ndërmjet dy superfuqive tashmë kishte nisur.
Çasti kritik
Në atë situatë tensioni ekstrem dhe paniku, Kapiteni Savitski urdhëroi përgatitjen e silurit bërthamor me fuqi shkatërruese për t’u lëshuar ndaj forcave amerikane. Një veprim i tillë do të sillte menjëherë një kundërpërgjigje bërthamore nga Shtetet e Bashkuara – me pasoja katastrofike për mbarë botën.
Por ishte këtu ku u zbulua faktori vendimtar: sipas rregullit sovjetik për përdorimin e armëve bërthamore në bordin e B-59, kërkohej pëlqimi unanim i të tre oficerëve të lartë.
Në atë moment jetik, kur historia po mbahej pezull, Vasili Arkhipov refuzoi të autorizonte lëshimin. Ai insistoi me gjakftohtësi se asnjë urdhër nuk kishte ardhur nga komanda qendrore dhe se çdo veprim i nxituar mund të shkaktonte një luftë të pakthyeshme globale. Vendimi i tij, i marrë nën presionin më të lartë njerëzor, ndali në vend një katastrofë që do të kishte ndryshuar përgjithmonë fytyrën e planetit.
Heroi i qetë
Pas incidentit, nëndetësja B-59 u detyrua të ngrihej në sipërfaqe dhe u kthye në Bashkimin Sovjetik. Ngjarja mbeti sekrete për më shumë se tridhjetë vjet, derisa dokumentet u deklasifikuan në fillim të viteve ’90.
Në vitin 2002, Thomas Blanton, drejtor i atëhershëm i Arkivit të Sigurisë Kombëtare të SHBA, përmblodhi thelbin e kësaj ngjarjeje historike: “Vasili Arkhipov shpëtoi botën.”
Sot, Zëvendësadmirali Arkhipov kujtohet si njeriu që, me një vendim të vetëm dhe me gjakftohtësi të jashtëzakonshme morale, parandaloi shpërthimin e Luftës së Tretë Botërore. Ai është shembulli i rrallë i heroit të qetë, i cili e ndali shkatërrimin global pa qëlluar asnjë plumb, duke na lënë një mësim të pashlyeshëm mbi rëndësinë e arsyes dhe gjykimin individual.
Përjetësimi në art
Ka të paktën një prodhim që përshkruan historinë e Vasili Arkhipov: Dokumentari “The Man Who Saved the World” i vitit 2012 fokusohet pikërisht te ngjarjet në bordin e nëndetëses sovjetike B‑59.
Gjithashtu filmi “Crimson Tide” i vitit 1995, nuk përshkruan direkt Arkhipovin, por përdor një situatë të ngjashme me atë të B-59. “Crimson Tide” është një film amerikan aksion-thriller i drejtuar nga Toni Skot. Ngjarjet zhvillohen gjatë një periudhe trazirash politike në Rusi, në të cilën ultranacionalistët kërcënojnë të lëshojnë raketa bërthamore drejt Shteteve të Bashkuara dhe Japonisë. Filmi përqendrohet në një përplasje vullnetesh midis oficerit me përvojë komandues të një nëndetëseje me raketa bërthamore amerikane që interpretohet nga Xhin Hakmen dhe oficerit të tij të ri ekzekutiv luajtur nga Denzel Uashington, që rrjedh nga interpretimet kontradiktore të një urdhri për të lëshuar raketat e tyre. Historia pa dashje përputhet me një incident të vërtetë gjatë Krizës Kubane të Raketave.