Përgatiti: Leonard Veizi
Ndarja e Dytë e Polonisë, e cila ndodhi në vitin 1793, ishte një nga ngjarjet më dramatike të historisë evropiane të shekullit XVIII. Ajo shënoi një tjetër hap drejt zhdukjes së Polonisë si shtet i pavarur dhe tregoi se si fuqitë e mëdha evropiane mund të ndryshonin kufijtë e një vendi për të zgjeruar territoret dhe ndikimin e tyre politik.
Në këtë ndarje morën pjesë Perandoria Ruse dhe Mbretëria e Prusisë, të cilat përfituan nga dobësia politike dhe ushtarake e Polonisë për të pushtuar dhe aneksuar pjesë të mëdha të territorit të saj. Ngjarja erdhi vetëm pak vite pas Ndarjes së Parë të Polonisë, në vitin 1772, kur Rusia, Prusia dhe Austria kishin marrë tashmë territore polake.
Gjendja e Polonisë para vitit 1793
Në gjysmën e dytë të shekullit XVIII, Republika e Dy Kombeve, e përbërë nga Mbretëria e Polonisë dhe Dukati i Madh i Lituanisë, ishte një shtet i madh në Evropën Qendrore dhe Lindore. Megjithatë, pavarësisht territorit të gjerë, vendi vuante nga dobësia e institucioneve shtetërore, konfliktet midis fisnikërisë dhe ndërhyrjet e vazhdueshme të fuqive të huaja.
Sistemi politik polak i jepte fisnikërisë privilegje të mëdha. Një prej mekanizmave më problematikë ishte liberum veto, sipas të cilit një deputet i vetëm mund të pengonte vendimmarrjen e Sejmit, parlamentit polak. Kjo e bënte të vështirë miratimin e reformave dhe dobësonte aftësinë e shtetit për të vepruar në mënyrë të bashkuar.
Rusia, nën drejtimin e perandoreshës Katerina II, kërkonte të ruante ndikimin e saj mbi Poloninë. Prusia, e udhëhequr nga mbreti Frederiku Vilhelm II, synonte të zgjeronte territoret e saj dhe të siguronte lidhje më të favorshme midis zotërimeve të veta. Austria, e cila kishte marrë pjesë në ndarjen e vitit 1772, mbetej gjithashtu një fuqi me interesa të rëndësishme në rajon.
Në këto rrethana, Polonia u gjend e rrethuar nga shtete më të fuqishme, të cilat përfitonin nga përçarjet e saj të brendshme.
Ndarja e Parë e Polonisë në vitin 1772
Për të kuptuar ngjarjet e vitit 1793, duhet të kthehemi te Ndarja e Parë e Polonisë.
Në vitin 1772, Rusia, Prusia dhe Austria ranë dakord të merrnin pjesë të territorit polako-lituanez. Kjo marrëveshje i shkaktoi Polonisë humbje të mëdha territoriale, ekonomike dhe strategjike.
Rusia mori territore në lindje, Prusia përfitoi zona të rëndësishme në veri dhe në perëndim, ndërsa Austria pushtoi pjesë të Polonisë jugore, përfshirë rajonin e njohur më vonë si Galicia.
Megjithëse Polonia mbeti ende një shtet i pavarur, ndarja e vitit 1772 e dobësoi ndjeshëm. Humbja e territoreve dhe e burimeve ekonomike e bëri më të vështirë mbrojtjen e sovranitetit të saj.
Megjithatë, shoqëria dhe udhëheqësit polakë nuk hoqën dorë nga përpjekjet për reforma. Në vitet që pasuan, u shfaqën lëvizje që synonin forcimin e institucioneve, modernizimin e ushtrisë dhe kufizimin e ndërhyrjeve të huaja.
Kushtetuta e 3 majit 1791 dhe përpjekja për shpëtimin e Polonisë
Një moment vendimtar në historinë polake ishte miratimi i Kushtetutës së 3 majit 1791. Kjo kushtetutë ishte një përpjekje e guximshme për të modernizuar shtetin, për të forcuar pushtetin qendror dhe për të kapërcyer problemet që kishin paralizuar qeverisjen.
Reformat synonin të kufizonin të drejtën liberum veto, të forconin institucionet shtetërore dhe të krijonin një sistem politik më funksional. Kushtetuta konsiderohet ndër kushtetutat moderne më të hershme në Evropë.
Megjithatë, këto ndryshime shqetësuan Rusinë dhe Prusinë. Një Poloni më e fortë, me ushtri më të organizuar dhe institucione më të qëndrueshme, mund të bëhej më e vështirë për t’u kontrolluar dhe mund të pengonte planet territoriale të fqinjëve të saj.
Konfederata e Targowicës dhe ndërhyrja ruse në vitin 1792
Kundërshtarët e Kushtetutës, një grup magnatësh dhe fisnikësh polakë, u bashkuan në atë që u bë e njohur si Konfederata e Targowicës. Ata pretendonin se reformat kërcënonin liritë tradicionale të fisnikërisë dhe kërkuan mbështetjen e perandoreshës ruse Katerina II.
Më 18 maj 1792, ushtria ruse hyri në territorin e Republikës së Dy Kombeve. Kështu filloi lufta ruso-polake e vitit 1792, e njohur edhe si Lufta në Mbrojtje të Kushtetutës.
Ushtria polake, ku u dalluan komandantë si Tadeusz Kościuszko dhe princi Józef Poniatowski, bëri rezistencë, por ishte në pozitë të pafavorshme përballë forcave ruse.
Prusia, e cila më parë kishte nënshkruar një aleancë me Poloninë, nuk e mbështeti atë kur Rusia ndërhyri. Në vend që të mbronte aleatin e saj, Prusia shfrytëzoi situatën për të kërkuar përfitime territoriale.
Përballë epërsisë ushtarake ruse, mbreti polak Stanisław August Poniatowski u detyrua të pranonte kërkesat e kundërshtarëve dhe iu bashkua Konfederatës së Targowicës në korrik 1792. Kjo dobësoi përfundimisht rezistencën politike ndaj ndërhyrjes së huaj.
Ndarja e Dytë e Polonisë në vitin 1793
Në janar 1793, Rusia dhe Prusia arritën një marrëveshje për ndarjen e re të territoreve polake. Austria nuk mori pjesë në këtë ndarje të dytë, ndryshe nga ajo që kishte ndodhur në vitin 1772.
Marrëveshja u imponua në një kohë kur Polonia ishte ushtarakisht e dobët dhe politikisht e përçarë. Rusia dhe Prusia paraqitën kërkesat e tyre territoriale, duke përfituar nga pamundësia e shtetit polak për të organizuar një mbrojtje të efektshme.
Territoret që morën dy fuqitë ishin:
Rusia aneksoi territore të gjera në lindje të Polonisë, duke përfshirë pjesë të mëdha të Bjellorusisë së sotme dhe të Ukrainës perëndimore, si dhe zona të tjera të ish-Republikës së Dy Kombeve.
Prusia mori territore të rëndësishme në perëndim, përfshirë pjesën më të madhe të Polonisë së Madhe (Wielkopolska), si dhe qytetet Gdańsk dhe Toruń, të cilat kishin rëndësi të madhe ekonomike dhe strategjike.
Këto aneksime i dhanë Rusisë një kontroll edhe më të madh mbi Evropën Lindore, ndërsa Prusia zgjeroi zotërimet e saj dhe forcoi pozitën e vet në Evropën Qendrore.
Sejmi i Grodnës dhe miratimi i detyruar i ndarjes
Për t’i dhënë ndarjes një formë zyrtare, fuqitë pushtuese ushtruan presion mbi institucionet polake.
Në vitin 1793, u mblodh Sejmi i Grodnës, një nga parlamentet e fundit të Republikës së Dy Kombeve. Deputetët u përballën me presionin e ushtrive të huaja dhe me ndërhyrjen e përfaqësuesve rusë.
Nën këto rrethana, Sejmi u detyrua të pranonte kushtet e Ndarjes së Dytë. Reformat kushtetuese të vitit 1791 u shfuqizuan dhe një pjesë e madhe e pavarësisë politike të vendit u shkatërrua.
Pranimi parlamentar nuk ishte rezultat i një marrëveshjeje të lirë ndërmjet shteteve të barabarta, por pasojë e drejtpërdrejtë e presionit ushtarak dhe diplomatik të Rusisë e Prusisë.
Pasojat e Ndarjes së Dytë të Polonisë
Ndarja e vitit 1793 pati pasoja të rënda për popullsinë dhe shtetin polak.
Së pari, humbja territoriale. Polonia humbi një pjesë të madhe të territoreve, qyteteve dhe burimeve ekonomike. Shteti që mbeti ishte shumë më i vogël dhe më i dobët se më parë.
Së dyti, humbja e sovranitetit. Edhe pse Polonia vazhdoi të ekzistonte formalisht, ajo ishte tashmë nën ndikimin vendimtar të fuqive fqinje. Mundësia për të ndjekur një politikë të pavarur ishte kufizuar ndjeshëm.
Së treti, zemërimi popullor. Ndarja nxiti pakënaqësi të thellë te patriotët polakë, ushtarakët dhe mbështetësit e reformave. Shumë prej tyre arritën në përfundimin se vetëm një kryengritje e armatosur mund ta shpëtonte vendin.
Së katërti, forcimi i Rusisë dhe Prusisë. Të dyja fuqitë zgjeruan territoret e tyre dhe rritën ndikimin në Evropën Lindore. Ndërkohë, ekuilibri i fuqive në rajon u ndryshua edhe më shumë në dëm të Polonisë.
Kryengritja e Kościuszkos në vitin 1794
Ndarja e Dytë nuk e shoi dëshirën e polakëve për pavarësi. Përkundrazi, ajo nxiti një lëvizje të re rezistence.
Në mars 1794, gjenerali Tadeusz Kościuszko udhëhoqi një kryengritje kundër pushtimit dhe ndikimit të huaj. Qëllimi ishte të çlirohej vendi, të rikthehej sovraniteti dhe të kundërshtohej rendi politik i imponuar nga Rusia e Prusia.
Kryengritja u mbështet nga ushtarakë, patriotë, qytetarë dhe pjesë të popullsisë fshatare. Megjithatë, forcat kryengritëse nuk mundën të përballonin epërsinë ushtarake të fuqive fqinje.
Rusia dhe Prusia ndërhynë për ta shtypur kryengritjen. Pas luftimeve të ashpra, rezistenca u mposht në fund të vitit 1794. Megjithëse dështoi, kryengritja u bë simbol i luftës polake për liri dhe pavarësi.
Ndarja e Tretë e Polonisë në vitin 1795
Pas dështimit të kryengritjes, Rusia, Prusia dhe Austria vendosën ta eliminonin përfundimisht shtetin polak nga harta e Evropës.
Në vitin 1795, tri fuqitë kryen Ndarjen e Tretë të Polonisë. Territoret e mbetura u ndanë midis tyre, ndërsa mbreti Stanisław August Poniatowski u detyrua të hiqte dorë nga froni.
Kështu, Polonia pushoi së ekzistuari si shtet i pavarur. Territoret dhe popullsia e saj u përfshinë në perandoritë fqinje.
Pavarësia polake nuk u rivendos deri në fund të Luftës së Parë Botërore, në vitin 1918, megjithëse gjatë shekullit XIX pati kryengritje, lëvizje kombëtare dhe përpjekje të vazhdueshme për çlirim.
Rëndësia historike e ngjarjes
Ndarja e Dytë e Polonisë në vitin 1793 ishte një shembull i qartë i politikës së fuqive të mëdha evropiane në shekullin XVIII. Ajo tregoi se interesat territoriale, rivalitetet ndërmjet shteteve dhe ndërhyrjet ushtarake mund të shkatërronin edhe një shtet me histori të gjatë.
Ngjarja tregoi gjithashtu se reformat e brendshme, sado të rëndësishme, mund të përballeshin me pengesa të mëdha kur një vend ishte i rrethuar nga fuqi më të forta dhe nuk kishte mjete të mjaftueshme për të mbrojtur pavarësinë e vet.
Për polakët, ndarjet u bënë simbol i humbjes së atdheut, por edhe i qëndresës kombëtare. Kujtesa e tyre ndihmoi në ruajtjen e identitetit polak gjatë më shumë se një shekulli pa shtet të pavarur.
Përfundim
Në vitin 1793, Rusia dhe Prusia realizuan Ndarjen e Dytë të Polonisë, duke marrë pjesë të mëdha të territorit të saj dhe duke e dobësuar rëndë shtetin polak. Kjo ndarje erdhi pas dështimit të përpjekjeve për reforma, ndërhyrjes ruse të vitit 1792 dhe braktisjes së Polonisë nga Prusia.
Ngjarja nuk e zhduku menjëherë Poloninë, por e la atë pothuajse pa mundësi për të vepruar si shtet i pavarur. Kryengritja e Kościuszkos në vitin 1794 ishte përpjekja e fundit e madhe për ta shpëtuar vendin, por dështimi i saj hapi rrugën për Ndarjen e Tretë të vitit 1795.
Me këtë ndarje të fundit, Polonia u zhduk nga harta politike e Evropës për më shumë se një shekull. Megjithatë, populli polak ruajti identitetin dhe aspiratat e tij kombëtare, derisa arriti të rifitonte pavarësinë në vitin 1918.