Përgatiti: Leonard Veizi
Në fillim të viteve 1920, Shqipëri ishte ende një shtet i brishtë, i dalë nga luftërat, copëtimet dhe dyshimet e mëdha të diplomacisë europiane. Fuqitë e kohës e shihnin vendin shqiptar si një eksperiment të pasigurt në Ballkan: një territor i varfër, me pak institucione dhe me popullsi të ndarë në tri besime kryesore – myslimanë, katolikë dhe ortodoksë. Për shumë kancelari europiane, kjo shumësi fetare konsiderohej pengesë për ndërtimin e një shteti modern.
Në atë kohë, ende qarkullonte ideja se shqiptarët nuk do të mund të krijonin një komb funksional, sepse feja do t’i përçante. Ishte një tezë që përdorej shpesh edhe nga fqinjët e Shqipërisë, të cilët përpiqeshin të bindnin Europën se vendi nuk kishte kohezion të brendshëm dhe nuk meritonte të mbijetonte si shtet më vete.
Por në vitin 1922 ndodhi diçka domethënëse.
Lidhja e Kombeve – pararendësja e OKB-së – publikoi Informacionin Përfundimtar mbi Shqipërinë, një dokument që do të kishte rëndësi jo vetëm diplomatike, por edhe historike e morale për identitetin shqiptar.
Komisioni ndërkombëtar që kishte studiuar realitetin shqiptar arriti në një përfundim krejt ndryshe nga paragjykimet e kohës. Në raport thuhej qartë se shqiptarët nuk ishin një popull i copëzuar nga feja. Përkundrazi, ata “bashkohen nga zakonet e përbashkëta, traditat shekullore, si dhe nga gjuha”.
Ishte një pohim me peshë të jashtëzakonshme. Në një Europë ku konfliktet fetare kishin prodhuar luftëra, përçarje dhe kufij gjaku, Shqipëria paraqitej si një rast i rrallë bashkëjetese. Raporti pranonte se dallimet fetare ndonjëherë ndikonin në politikën e brendshme, por theksonte se manifestimet fanatike – aq të zakonshme në vende të tjera – në Shqipëri ishin tepër të rralla.
Madje, komisioni vërente një dukuri që europianëve u dukej pothuajse e pazakontë: shqiptarët e feve të ndryshme kishin lidhje gjaku, miqësi e tradita të përbashkëta dhe shpesh festonin së bashku festat fetare të njëri-tjetrit.
Në fshatra e qytete shqiptare, nuk ishte e rrallë që një familje myslimane të trokiste në derën e fqinjit të krishterë për Pashkë, apo që të krishterët të merrnin pjesë në gëzimet e Bajramit. Për shqiptarët, përkatësia kombëtare kishte krijuar një urë më të fortë se ndarjet dogmatike.
Ky dokument i Lidhja e Kombeve ishte shumë më tepër se një raport administrativ. Ai ishte një njohje ndërkombëtare e një tipari që do të bëhej pjesë e identitetit modern shqiptar: toleranca fetare.
Në thelb, Europa po pranonte se Shqipëria nuk mbahej bashkë nga një fe e vetme, por nga një ndjenjë e përbashkët historike, kulturore dhe gjuhësore. Kombi shqiptar po përkufizohej si një komunitet kujtese dhe tradite, jo si një shtet i ndërtuar mbi uniformitetin fetar.
Në një Ballkan të mbushur me nacionalizma agresivë dhe konflikte identitare, ky vlerësim kishte një domethënie të veçantë. Ai shërbeu si argument diplomatik për mbrojtjen e shtetit shqiptar dhe si dëshmi se identiteti shqiptar kishte arritur të ndërtojë një formulë të rrallë bashkëjetese.
Edhe sot, më shumë se një shekull më pas, fjalët e atij raporti tingëllojnë aktuale. Sepse ato nuk flasin vetëm për Shqipërinë e vitit 1922, por për një ide që shqiptarët e kanë ruajtur ndër breza: se gjuha, zakoni dhe kujtesa mund të jenë më të forta se çdo ndarje.