Kur tensionet e Amerikës shpërthyen në mes të luftës së Vietnamit
Përgatiti: Leonard Veizi
Më 12 tetor 1972, në bordin e aeroplanmbajtëses amerikane “USS Kitty Hawk”, ndërsa anija operonte në ujërat pranë Vietnamit të Veriut, shpërtheu një përleshje e përmasave të mëdha midis marinarëve afro-amerikanë dhe atyre të bardhë. Për disa orë, një prej mjeteve më të fuqishme luftarake të marinës amerikane u shndërrua në një arenë dhune, ku zinxhirët, shufrat metalike dhe grushtet zëvendësuan përkohësisht rregullin ushtarak.
Bilanci ishte i rëndë: dhjetëra të plagosur, dhjetëra të arrestuar dhe një krizë që do të vinte në pikëpyetje mënyrën se si Marina e Shteteve të Bashkuara trajtonte marinarët me ngjyrë. Por përtej dhunës, ngjarja nxori në sipërfaqe një konflikt që kishte kohë që ziente nën uniformat e bardha të marinës: atë midis disiplinës ushtarake dhe kërkesës për trajtim të barabartë.
Një anije, dy realitete
“Kitty Hawk” nuk ishte një anije e zakonshme. E vënë në shërbim në vitin 1961, ajo ishte një aeroplanmbajtëse gjigante, e projektuar për të transportuar dhe lëshuar avionë luftarakë në operacione detare. Në vitin 1972, gjatë luftës së Vietnamit, ajo ishte pjesë e forcave amerikane që kryenin sulme ajrore kundër objektivave në territorin e Vietnamit të Veriut.
Jeta në bord ishte e vështirë edhe në kushte normale. Mijëra njerëz jetonin në një hapësirë të kufizuar, me turne të gjata pune, pushim të pamjaftueshëm dhe disiplinë të rreptë. Pas muajsh të tërë në det, lodhja fizike dhe psikologjike ishte bërë një barrë e përbashkët për ekuipazhin.
Por kjo barrë nuk shpërndahej gjithmonë në mënyrë të barabartë. Në një institucion që historikisht kishte qenë i dominuar nga të bardhët, marinarët afro-amerikanë ankoheshin për trajtim diskriminues, mundësi të kufizuara për përparim në karrierë dhe masa disiplinore që, sipas tyre, zbatoheshin me standarde të ndryshme.
Shifrat e ekuipazhit tregojnë një pabarazi të dukshme. Sipas raportit të posaçëm të Kongresit amerikan për incidentin, në bordin e “Kitty Hawk” ndodheshin 348 oficerë dhe 4.135 marinarë; vetëm pesë oficerë dhe 297 marinarë ishin me ngjyrë. Pra, afro-amerikanët përbënin një pakicë të vogël në një strukturë ku vendimmarrja dhe autoriteti mbeteshin kryesisht në duart e të bardhëve.
Në këtë mjedis, një konflikt i zakonshëm mund të merrte përmasa shumë më të mëdha. Dhe pikërisht kjo ndodhi në tetorin e vitit 1972.
Shkëndija që ndezi barutin
Në fillim të tetorit, “Kitty Hawk” ishte ankoruar në bazën detare amerikane të Subic Bay, në Filipine, për furnizime dhe një periudhë pushimi për ekuipazhin. Pas muajsh të tërë në det, marinarët kishin arsye të prisnin kthimin në shtëpi. Por urdhrat ushtarakë parashikonin rikthimin në zonën e luftimit.
Vendimi për të zgjatur angazhimin në Vietnam rëndoi mbi një ekuipazh të lodhur. Në bord qarkullonin ankesa për oraret e tejzgjatura, pushimet e pakta në tokë dhe trajtimin e pabarabartë. Tensionet racore nuk ishin një dukuri e re, por tani ato ndërthureshin me pakënaqësinë ndaj komandës dhe me lodhjen e një lufte që dukej se nuk po mbaronte.
Më 10 tetor, në klubin e marinarëve në Subic Bay, ndodhi një përleshje ku u përfshinë persona të bardhë dhe afro-amerikanë. Dy ditë më vonë, pasi anija ishte rikthyer në det, hetimi për atë konflikt do të shërbente si shkëndijë për një krizë shumë më të madhe.
Më 12 tetor, një marinar afro-amerikan u thirr për t’u marrë në pyetje lidhur me ngjarjet në Filipine. Ai nuk pranoi të jepte deklaratë. Sipas dokumentacionit të hetimit, disa marinarë të tjerë afro-amerikanë e shoqëruan dhe situata u acarua. Pak më vonë, në zonat e ngrënies së ekuipazhit u raportuan sulme ndaj dy marinarëve që punonin si ndihmës kuzhine.
Rrethanat e sakta që ndezën përleshjen mbetën të diskutueshme. Një version i publikuar nga revista “TIME” në dhjetor 1972 fliste për një konflikt të nisur rreth një sanduiçi: një marinar afro-amerikan kishte kërkuar dy sanduiçe dhe ishte përballur me refuzimin e kuzhinierit të bardhë. Një version tjetër e lidhte incidentin me një mosmarrëveshje për vendin në tryezën e ngrënies. Këto rrëfime nuk përputhen plotësisht, ndaj nuk mund të thuhet me siguri se një sanduiç ishte shkaku i vetëm i trazirave.
Gjashtë orë dhunë në mes të detit
Përleshjet u përhapën nga zonat e ngrënies në pjesë të tjera të anijes. Marinarë të bardhë dhe afro-amerikanë u përfshinë në konfrontime, ndërsa disa pjesëmarrës përdorën zinxhirë metalikë, shufra, vegla pune dhe sende të tjera si armë.
Situata u bë aq e rëndë, sa ndërhyrja e detashmentit të marinsave të vendosur në anije u shndërrua në një operacion për rivendosjen e rendit. Patrullat përpiqeshin të shpërndanin grupet e marinarëve, por një pjesë e afro-amerikanëve i interpretuan veprimet e tyre si të njëanshme. Kështu, ndërhyrja që synonte të ndalte dhunën u bë edhe vetë pjesë e konfliktit.
Komandanti i anijes, kapiteni Marland W. Townsend, dhe zëvendëskomandanti Benjamin W. Cloud u përpoqën të qetësonin ekuipazhin. Cloud, i cili ishte vetë me prejardhje afro-amerikane dhe indiane, përdori autoritetin e tij për t’u bërë thirrje marinarëve të ndalonin përleshjet. Në një moment, ai iu drejtua grupit duke përmendur shembullin e Mahatma Gandhit dhe Martin Luther Kingut, duke kërkuar që pakënaqësitë të mos shndërroheshin në dhunë që do ta përkeqësonte edhe më shumë situatën.
Apeli i tij ndihmoi në shpërndarjen e grupeve dhe në uljen e tensionit. Pas disa orësh, trazirat u shuan. Bilanci përfundimtar i raportuar ndryshon pak nga një burim te tjetri: revista “TIME” shkroi për 46 të plagosur, ndërsa historiku zyrtar i marinës amerikane përmend 47 persona të trajtuar nga personeli mjekësor. Disa raportime të tjera përmendën deri në 60 të plagosur.
Drejtësia ushtarake nën akuzë
Në javët që pasuan, çështja më e debatueshme nuk ishte vetëm dhuna, por mënyra se si autoritetet ushtarake vendosën të ndëshkonin përgjegjësit.
Në fillim, marinarët afro-amerikanë u vunë në qendër të hetimeve. Sipas burimeve historike, 25 prej tyre u akuzuan fillimisht për sulme dhe, në një pjesë të rasteve, për pjesëmarrje në trazira. Shifrat ndryshojnë sipas fazës së procedurave dhe burimit: 27 marinarë afro-amerikanë u përballën përfundimisht me gjykime ushtarake në çështjet që lidhen me incidentin. Në fazën fillestare, asnjë marinar i bardhë nuk u akuzua.
Kjo pabarazi në trajtimin e të dy grupeve u bë një nga pikat kryesore të debatit. Avokatët e të akuzuarve argumentuan se hetimet nuk kishin trajtuar në mënyrë të barabartë dëshmitë kundër marinarëve të bardhë dhe atyre me ngjyrë. Mbrojtja ngriti gjithashtu pretendime se autoritetet kishin mbajtur jashtë dosjeve deklarata dhe materiale që mund të ndihmonin të akuzuarit.
Në muajt që pasuan, procedurat ushtarake nuk prodhuan një rezultat aq të thjeshtë sa mund të sugjeronte numri fillestar i të arrestuarve. Jo të gjithë u shpallën fajtorë dhe jo të gjithë u dënuan për të njëjtat vepra. Sipas përmbledhjes së çështjeve, nga 27 gjykimet, katër marinarë u shpallën fajtorë për trazira, katërmbëdhjetë për sulm, katër u shpallën të pafajshëm për të gjitha akuzat dhe pesë çështje përfunduan me heqjen e akuzave. Në disa raste pati pranime të fajësisë për akuza më të lehta.
Më vonë u akuzua edhe një marinar i bardhë për sulm, pasi mbrojtja kishte ngritur çështjen e ndjekjes selektive. Ai u shpall i pafajshëm. Ky zhvillim nuk i dha fund debatit; përkundrazi, e thelloi dyshimin se drejtësia ushtarake nuk kishte vepruar me të njëjtin standard ndaj të gjithë pjesëmarrësve.
Kongresi heton Marinën
Ngjarja e “Kitty Hawk” nuk mbeti një çështje e mbyllur brenda mureve të anijes. Për shkak të rëndësisë së saj, Komiteti i Forcave të Armatosura të Dhomës së Përfaqësuesve ngriti një nënkomision të posaçëm për të hetuar problemet disiplinore në Marinën amerikane, me vëmendje të veçantë ndaj incidenteve në “Kitty Hawk” dhe në aeroplanmbajtësen “Constellation”.
Raporti i nënkomisionit, i përgatitur në një klimë të tensionuar politike dhe ushtarake, e përshkroi dhunën në “Kitty Hawk” kryesisht si sulme të kryera nga një grup marinarësh afro-amerikanë. Ai pretendoi se hetimi nuk kishte gjetur raste konkrete diskriminimi që të justifikonin reagimin e dhunshëm.
Ky përfundim, megjithatë, nuk e mbylli debatin mbi racizmin brenda Marinës. Raporti u kritikua për mënyrën se si i trajtonte ankesat e marinarëve dhe për mbështetjen e madhe te materialet e prokurorisë, ndërkohë që disa prej të akuzuarve nuk dëshmuan para nënkomisionit për shkak të këshillës së avokatëve të tyre.
Në të njëjtën kohë, trazirat në anije të tjera tregonin se problemi nuk ishte i izoluar. Në tetor 1972 pati një tjetër incident në anijen furnizuese “USS Hassayampa”, ndërsa në nëntor një protestë e marinarëve, shumica afro-amerikanë, në “USS Constellation” solli në qendër të vëmendjes ankesat për trajtimin disiplinor dhe caktimin në detyra.
Një krizë që kërkonte ndryshim
Në krye të Marinës amerikane ndodhej admirali Elmo Zumwalt, i cili që prej vitit 1970 kishte nisur reforma për të ndryshuar disa prej praktikave tradicionale të institucionit. Ai kërkonte përmirësimin e marrëdhënieve racore, zgjerimin e mundësive për pakicat dhe eliminimin e disa rregullave që konsideroheshin diskriminuese.
Trazirat e vitit 1972 treguan se reformat nga lart nuk mjaftonin. Politikat e reja mund të shpalleshin në Uashington, por zbatimi i tyre varej nga komandantët dhe oficerët që drejtonin jetën e përditshme në anije. Kur marinarët mendonin se ankesat e tyre nuk dëgjoheshin ose se ndëshkimi zbatohej në mënyrë të pabarabartë, pakënaqësia mund të kthehej në konflikt të hapur.
Pas incidenteve, Marina nxiti programe për marrëdhëniet racore dhe krijoi mekanizma ku marinarët mund të ngrinin shqetësimet e tyre. Në “Kitty Hawk” u vu në zbatim programi “Understanding Personal Worth and Racial Dignity” (UPWARD), i menduar për të krijuar një hapësirë diskutimi mbi dinjitetin personal, racizmin dhe marrëdhëniet brenda ekuipazhit.
Plaga që mbeti pas
Në vjeshtën e vitit 1972, Amerika po përjetonte një periudhë të trazuar. Lufta e Vietnamit kishte prodhuar lodhje, protesta dhe humbje të mëdha njerëzore. Brenda vendit, lëvizja për të drejtat civile kishte ndryshuar ligjet dhe diskursin publik, por barazia në letër nuk ishte shndërruar kudo në barazi në praktikë.
Në këtë sfond, kryengritja e “Kitty Hawk” u bë një episod ku u kryqëzuan dy realitete: lufta e jashtme, kundër një armiku të përcaktuar, dhe konflikti i brendshëm, mes njerëzve që mbanin të njëjtën uniformë, por nuk ndiheshin të trajtuar njësoj.
Dhuna e marinarëve që morën pjesë në përleshje nuk mund të justifikohet me ekzistencën e diskriminimit. Por as historia e tyre nuk mund të kuptohet duke e reduktuar gjithçka në një shpërthim të papritur indiscipline. Pas saj qëndronin muaj lodhjeje, tensione racore, pakënaqësi ndaj komandës dhe një krizë besimi te mënyra se si zbatohej drejtësia.
Më 12 tetor 1972, në mes të detit, “Kitty Hawk” u përball me një kundërshtar që nuk mund ta godiste me avionë apo topa. Ishte konflikti brenda vetë ekuipazhit. Dhe ai tregoi se fuqia teknologjike e një shteti nuk mjafton për të garantuar rendin, nëse njerëzit që e mbajnë atë sistem në këmbë nuk besojnë se trajtohen me të njëjtën drejtësi.
“Historia e “Kitty Hawk” mbetet një dëshmi e asaj që ndodh kur diskriminimi i perceptuar, lodhja dhe autoriteti i pakontestuar grumbullohen për një kohë të gjatë.” Në një anije të ndërtuar për të projektuar fuqinë amerikane përtej oqeaneve, kriza zbuloi një dobësi të brendshme: asnjë institucion nuk mund të mbështetet vetëm te urdhrat, kur besimi mes njerëzve që duhet t’i zbatojnë ata është tronditur.