Last Updated on 08/09/2025 by adminfjala
Në fund të viteve ’80 dhe fillim të viteve ’90, Jugosllavia po shpërbëhej nën presionin e krizës ekonomike, nacionalizmave etnike dhe dobësimit të pushtetit federal pas vdekjes së Josip Broz Titos (1980). Republikat përbërëse – Sllovenia, Kroacia, Bosnja e Hercegovina, Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia – nisën të kërkonin më shumë autonomi ose pavarësi.
Në këtë klimë, Republika Socialiste e Maqedonisë, pjesë e federatës jugosllave që prej vitit 1944, nisi hapat drejt shkëputjes.
Referendumi i Pavarësisë
Më 8 shtator 1991, u organizua një referendum për pavarësinë e Maqedonisë.
Pyetja e referendumit ishte:
“A jeni për një Maqedoni të pavarur e sovrane, me të drejtën për të hyrë në një bashkësi të ardhshme të shteteve të Jugosllavisë?”
Rezultatet: rreth 95% e votuesve u shprehën pro pavarësisë, me një pjesëmarrje prej mbi 70%.
Më 17 shtator 1991, parlamenti i Shkupit shpalli pavarësinë e Republikës së Maqedonisë.
Roli dhe qëndrimi i shqiptarëve
Shqiptarët përbënin atëherë rreth 22–25% të popullsisë së Maqedonisë (sot Maqedonia e Veriut). Roli i tyre ishte i ndërlikuar:
Mospjesëmarrja në referendum
Shumica e shqiptarëve nuk morën pjesë në referendum, duke e konsideruar pyetjen të paqartë dhe vetë shtetin maqedonas si të njëanshëm etnikisht.
Ata kishin frikë se pavarësia do të konsolidonte dominimin e shumicës sllavo-maqedonase dhe do të thellonte diskriminimin ndaj shqiptarëve.
Kërkesat politike
Shqiptarët kërkonin që Maqedonia të ishte një shtet binacional (maqedonas dhe shqiptarë si popuj shtetformues).
Kërkonin përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe dhe përfaqësim të barabartë në institucionet shtetërore.
Elita politike shqiptare (si Partia për Prosperitet Demokratik – PPD, e themeluar në 1990) përfaqësonte këto kërkesa në parlamentin maqedonas.
Pasojat e menjëhershme
Pavarësia e Maqedonisë u njoh ndërkombëtarisht më vonë (1993), por shqiptarët vazhduan të ndihen të përjashtuar nga kushtetuta e re e 1991-shit, e cila i cilësonte vetëm maqedonasit si popull shtetformues.
Kjo përjashtim kushtetues do të ushqente tensionet ndëretnike për një dekadë, duke shpërthyer në konfliktin e vitit 2001 mes Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare (UÇK-së maqedonase) dhe forcave shtetërore.
Rëndësia
Për maqedonasit sllavë, pavarësia ishte momenti themelor i shtetformimit modern.
Për shqiptarët, 1991 ishte një moment i humbur për barazi politike, pasi ata nuk u njohën si komb shtetformues.
Megjithatë, roli i shqiptarëve mbeti vendimtar për stabilitetin e shtetit të ri – pa pjesëmarrjen e tyre, Maqedonia nuk mund të konsolidohej.
Vetëm pas Marrëveshjes së Ohrit (2001), shqiptarëve iu garantuan të drejta të gjera gjuhësore, politike dhe arsimore, duke e bërë Maqedoninë një shtet funksionalisht multietnik.
Përgatiti: L.Veizi