Marrëdhënia që kemi me paratë nuk nis kur marrim rrogën e parë. Ajo nis shumë më herët, duke parë se çfarë bëjnë të rriturit në shtëpi.
Si reagojnë kur nuk kanë para. Si i shpenzojnë. Si flasin për punën. Çfarë sakrifikojnë dhe çfarë nuk sakrifikojnë kurrë. Edhe kur rritemi dhe largohemi nga shtëpia, shumë prej këtyre modeleve vazhdojnë të na ndjekin.
Ndonjëherë kalojnë vite derisa kuptojmë se disa nga mënyrat si sillemi me paratë nuk janë domosdoshmërisht zgjedhje të vetëdijshme. Janë thjesht gjëra që kemi parë aq shpesh, sa na janë dukur normale.
1. Të shpenzosh paratë menjëherë sapo i merr
Nëse je rritur në një familje ku paratë vinin dhe zhdukeshin vazhdimisht, mund të rritesh me ndjesinë se paratë nuk duhen mbajtur gjatë.
Kur më në fund ke të ardhura të tuat, i shpenzon menjëherë. Jo domosdoshmërisht sepse je i papërgjegjshëm, por sepse kjo është ajo që trupi dhe mendja jote e njohin si “normale”.
Për dikë që është mësuar me pasigurinë, të kesh para në llogari mund të duket pothuajse e çuditshme. Sikur duhet t’i shpenzosh para se të ndodhë diçka dhe t’i humbasësh.
Të mësosh të mos shpenzosh gjithçka që ke është një zakon që mund të kërkojë vite për t’u ndryshuar.
2. Të jetosh gjithmonë sikur je një hap larg katastrofës financiare
Disa njerëz rriten duke parë prindërit të stresohen për paratë, të marrin borxhe, të kërkojnë ndihmë ose të përpiqen të gjejnë para në momentin e fundit.
Më vonë, edhe kur gjendja e tyre financiare përmirësohet, trupi vazhdon të sillet sikur rreziku është gjithmonë aty.
Shpenzon me ankth. Kursen me ankth. Kontrollon llogarinë vazhdimisht. Dhe edhe kur ke mjaftueshëm për të përballuar muajin, ndihesh sikur gjithçka mund të shembet nga një moment në tjetrin.
Siguria financiare nuk është vetëm të kesh para. Është edhe të mësosh se nuk duhet të jetosh gjithmonë në gjendje alarmi.
3. Të punosh tepër dhe ta quash këtë përgjegjësi
Nëse je rritur duke parë të rritur që punonin pa pushim për të mbijetuar, mund të kesh mësuar se lodhja është shenjë se po bën gjënë e duhur.
Kështu, kur rritesh, mund të punosh gjithnjë e më shumë sa herë që ndihesh i pasigurt financiarisht.
Një punë nuk mjafton. Merr një të dytë. Pastaj një të tretë. Pushimet fillojnë të duken si humbje kohe. Gjumi bëhet diçka që mund ta shtysh.
Në një moment, mund të kuptosh se ke kaluar nga frika se nuk do të kesh para në një jetë ku nuk ke më energji për të jetuar.
Të kuptosh se puna nuk duhet të të shkatërrojë për të qenë e vlefshme është një nga gjërat më të vështira për t’u mësuar kur nuk e ke parë kurrë në shtëpi.
4. Të mos dish të jetosh në një ritëm të qëndrueshëm
Disa njerëz rriten duke parë vetëm dy mënyra për të përballuar paratë: ose shpenzon gjithçka, ose punon deri në rraskapitje. Prandaj, kur rriten, kalojnë nga njëri ekstrem në tjetrin.
Punojnë shumë, lodhen, lënë gjithçka, mbeten pa të ardhura, stresohen dhe pastaj fillojnë të punojnë sërish më shumë nga sa mund të përballojnë. Ky cikël mund të vazhdojë për vite.
Të mësosh se mund të punosh në mënyrë të qëndrueshme, të fitosh mjaftueshëm dhe të kesh ende kohë e energji për jetën kërkon një model që shumë njerëz nuk e kanë parë kurrë.
5. Të ndihesh fajtor kur shpenzon para për veten
Nëse je rritur në një familje ku gjithçka ishte sakrificë, mund të jetë e vështirë të shpenzosh para për diçka që nuk është absolutisht e domosdoshme.
Një darkë jashtë. Një udhëtim. Një veshje. Një aktivitet që thjesht të bën të lumtur.
Edhe kur mund ta përballosh, në kokë mund të të shfaqet menjëherë pyetja: “A duhet vërtet ta ble këtë?”
Në anën tjetër, disa njerëz reagojnë krejt ndryshe. Pasi janë privuar për vite nga gjërat që dëshironin, sapo fitojnë paratë e tyre, fillojnë t’i shpenzojnë pa kontroll. Të mësosh se mund të kursesh dhe njëkohësisht të lejosh veten të shijojë paratë është një ekuilibër që nuk vjen gjithmonë natyrshëm.
6. Të mendosh se duhet të zgjedhësh mes sigurisë dhe lirisë
Disa njerëz rriten me idenë se një punë e qëndrueshme do të thotë të heqësh dorë nga ajo që do. Të tjerë rriten me idenë se duhet të bësh vetëm atë që do, edhe nëse nuk ke një mënyrë të qëndrueshme për të paguar faturat.
Të gjesh një rrugë të mesme mes sigurisë financiare dhe një jete që të pëlqen mund të jetë shumë e vështirë kur ke parë vetëm njërin prej këtyre modeleve.
Shpesh, njerëzit kalojnë vite duke u përpjekur të kuptojnë se çfarë do të thotë të kesh një punë, të fitosh para dhe të mos e ndiesh se po sakrifikon të gjithë jetën për këtë.
7. Të mos e kuptosh se mund të jetosh ndryshe
Ndoshta kjo është pjesa më e vështirë. Kur rritesh në një familje ku paratë menaxhohen keq, ku të rriturit punojnë pa pushim ose ku gjithçka është gjithmonë në krizë, kjo bëhet versioni yt i normales. Mund të mos e kuptosh menjëherë se ekziston edhe një mënyrë tjetër.
Një mënyrë ku nuk i shpenzon të gjitha paratë sapo i merr. Ku nuk punon deri sa të sëmuresh. Ku mund të kesh kursime dhe të blesh diçka për veten pa u ndier fajtor. Ku një problem i papritur nuk të rrëzon plotësisht.
Dhe ndonjëherë, për ta ndërtuar këtë jetë, duhet fillimisht të çmësosh gjithçka që ke parë. Kjo mund të kërkojë vite. Sepse nuk po përpiqesh thjesht të mësosh si të menaxhosh paratë. Po përpiqesh të kuptosh se çfarë do të thotë të kesh një marrëdhënie normale me to.
Dhe për dikë që është rritur pa një shembull të tillë, kjo mund të jetë shumë më e vështirë nga sa duket./mxh