Nga Leonard Veizi
Njëzet vjet më parë.
Në një tokë të largët nga vendlindja e tij, emri i Gjergj Kastriotit – Skënderbeut do të merrte një formë të re, të përjetësuar në bronz.
Në Miçigan, një nga qendrat ku jeton një komunitet i rëndësishëm shqiptar në Shtetet e Bashkuara, u ngrit një përmendore kushtuar Skënderbeut, duke e sjellë figurën e heroit kombëtar në zemër të diasporës.
Bëhet fjalë për shtatoren e parë të Skënderbeut në Shtetet e Bashkuara, e inauguruar në vitin 2006 në Rochester Hills. Monumenti me kalë ndodhet në 525 W Auburn Rd, pranë Kishës Katolike Shqiptare të Shën Palit, një prej qendrave të rëndësishme të komunitetit shqiptar në Oakland County.
Autor i veprës është skulptori shqiptar Kreshnik Xhiku, i cili e solli në bronz figurën e heroit në një nga paraqitjet më të fuqishme të traditës monumentale: kalorësin mbi kalë. Në këtë mënyrë, Skënderbeu nuk shfaqet thjesht si një personazh historik, por si një figurë në lëvizje, sikur të ketë dalë nga faqet e historisë për të zbritur në një hapësirë të re, mijëra kilometra larg Krujës.
Për shqiptarët e atjeshëm, përmendorja nuk ishte thjesht një monument. Ajo u shndërrua në një pikë kujtese dhe identiteti. Në një hapësirë publike amerikane, figura mbi kalë kujtonte se historia nuk ndërpritet me emigrimin, por vazhdon me forma të tjera. Njeriu mund të largohet nga vendi i tij, por kujtesën e tij e merr me vete.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i asaj shtatoreje. Skënderbeu nuk ishte më vetëm një emër i historisë shqiptare; ai ishte bërë pjesë e historisë së shqiptarëve në Amerikë. Në bronz, ai qëndronte mes një shoqërie të re, në një vend ku fëmijët shqiptarë do të rriteshin me dy gjuhë, dy kultura dhe me një histori që vinte nga përtej oqeanit.
Qëndrimi i Skënderbeut në Miçigan simbolizonte pikërisht këtë vazhdimësi të kujtesës ndër breza. Brezat e rinj, të lindur ose të rritur në Amerikë, mund ta shohin aty, fizikisht, figurën e një prej personaliteteve më qendrore të historisë shqiptare — jo si një ilustrim në një libër historie, por si pjesë të peizazhit të tyre të përditshëm.
Në një farë mënyre, bronzi i statujës bëhet një urë. Njëra anë e saj prek historinë e Arbërisë dhe Krujën e shekullit XV; tjetra shtrihet deri në Amerikën e shekullit XXI. Mes tyre ishte udhëtimi i një populli që kishte kaluar kufij, dete dhe breza, por që kishte marrë me vete emrat, kujtimet dhe figurat që e lidhnin me prejardhjen e tij.
Kështu, në vitin 2006, Skënderbeu u bë pjesë e peizazhit të Miçiganit — jo vetëm si një figurë e së kaluarës, por si një simbol që lidhte historinë shqiptare me jetën e diasporës në Amerikë. Dhe ndërsa koha kalon, shtatorja do të mbetet aty, në bronz, duke dëshmuar se edhe larg atdheut, një popull mund ta ruajë historinë e vet duke i dhënë asaj një vend, një formë dhe një fytyrë.