Last Updated on 15/07/2025 by adminfjala
Më 15 korrik 1974, në kryeqytetin Nikosia të Qipros, ndodhi një ngjarje që do të ndryshonte përgjithmonë historinë e ishullit: një grusht shteti i organizuar nga nacionalistët qipriotë-grekë, të mbështetur dhe të frymëzuar nga Junta ushtarake greke, rrëzoi presidentin legjitim të vendit, Arqipeshkvin Makarios III.
Makarios, i cili ishte udhëheqës shpirtëror dhe politik i shumicës greke të Qipros që nga pavarësia e saj nga Britania në vitin 1960, përpiqej të ruante një ekuilibër mes nacionalizmit grek dhe realpolitikës ndërkombëtare. Ai e kundërshtonte idenë e enosis-it – bashkimit të Qipros me Greqinë – duke preferuar një shtet të pavarur, multietnik dhe të barabartë mes grekëve dhe turqve qipriotë. Kjo qasje e moderuar e kishte bërë atë një figurë të diskutueshme, veçanërisht për ekstremistët e mbështetur nga Athina.
Grushti i shtetit u organizua nga EOKA B, një organizatë ushtarake nacionaliste që kërkonte bashkimin e Qipros me Greqinë. Udhëheqësit e saj vepruan në bashkëpunim të drejtpërdrejtë me regjimin ushtarak të Greqisë (Junta e kolonelëve), e cila qeveriste Greqinë me dorë të hekurt që nga viti 1967.
Në mëngjesin e 15 korrikut, njësitë e Gardës Kombëtare qipriote, të infiltruar dhe komanduar nga oficerë grekë, sulmuan Pallatin Presidencial në Nikosia. Megjithëse Makarios arriti të shpëtonte dhe të arratisej përkohësisht, grushtshtetasit shpallën se ai ishte vrarë dhe instaluan si president të ri Nikos Sampson, një figurë famëkeqe ultranacionaliste dhe ish-komandant i njohur për mizoritë ndaj turqve qipriotë në vitet ’60.
Ky ndryshim pushteti u pa si një kërcënim ekzistencial nga komuniteti turko-qipriot dhe nga Turqia, e cila veproi menjëherë. Duke u thirrur në të drejtën për të ndërhyrë, sipas Traktatit të Garancisë të vitit 1960, Turqia nisi një pushtim ushtarak më 20 korrik 1974, vetëm pesë ditë pas grushtit të shtetit.
Pas luftimeve intensive, ushtria turke pushtoi rreth 37% të territorit të Qipros, në pjesën veriore të ishullit, duke sjellë me vete ndarjen de facto të ishullit. Me ndërhyrjen e shpejtë ndërkombëtare dhe rrëzimin e juntës ushtarake në Greqi, Nikos Sampson dha dorëheqjen vetëm 8 ditë pas ardhjes në pushtet, dhe Makarios u rikthye në detyrë në dhjetor të atij viti.
Pasoja e këtij grushti të shkurtër, por dramatik, ishte ndarja e përhershme e Qipros në dy pjesë:
Republika e Qipros, e kontrolluar nga greko-qipriotët (në jug), e njohur ndërkombëtarisht;
dhe Republika Turke e Qipros së Veriut, e shpallur më vonë më 1983, e njohur vetëm nga Turqia.
Sot e kësaj dite, Qipro mbetet një nga konfliktet e ngrira të Evropës, me vijën ndarëse – “vija e gjelbër” e mbikëqyrur nga OKB-ja – që përshkon Nikosinë, të vetmen kryeqytet të ndarë në kontinentin evropian.
Grushti i shtetit i 15 korrikut 1974 nuk ishte vetëm një përplasje ideologjike, por edhe katalizatori i ndarjes së Qipros – një plagë e hapur që ende pret shërim.
Përgatiti: L.Veizi