Përgatiti: Leonard Veizi
Në vitin 1943, në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, Bashkimi Sovjetik ndërmori një nga operacionet më të errëta të inxhinierisë demografike dhe represionit kolektiv. I njohur si Operacioni “Ulussy”, ky aksion shtetëror shënoi fillimin e dëbimit masiv të popullsisë kalmuke, një etni me rrënjë të lashta në stepat e Rusisë jugore, drejt Siberisë dhe Azisë Qendrore. Nën arsyetimin e dyshimeve për bashkëpunim me armikun, një popull i tërë u ndëshkua kolektivisht.
Kush janë kalmukët
Kalmukët janë një popull me origjinë mongole, të vendosur historikisht në rajonin përreth Detit Kaspik. Ata përbëjnë të vetmin popull budist në Europë dhe kishin fituar statusin e Republikës Autonome Kalmuke brenda Bashkimit Sovjetik. Kultura, gjuha dhe identiteti i tyre përbënin një mozaik të veçantë në hapësirën sovjetike.
Fillimi i Operacionit “Ulussy”
Në dhjetor të vitit 1943, autoritetet sovjetike vendosën të shpërbëjnë autonominë kalmuke dhe të dëbojnë të gjithë popullsinë. Operacioni u krye nga NKVD-ja, policia famëkeqe sekrete e regjimit stalinist.
Pa paralajmërim, familjet u nxorën nga shtëpitë e tyre, u lejuan të merrnin vetëm pak sende personale dhe u ngarkuan me forcë në vagonë bagëtish, të destinuar për udhëtime që zgjatnin javë të tëra.
Rruga e internimit
Transporti drejt Siberisë dhe Azisë Qendrore u shndërrua në një makth kolektiv. Në kushte çnjerëzore, pa ngrohje, ushqim apo ndihmë mjekësore, shumë të dëbuar vdiqën gjatë rrugës. Të mbijetuarit u vendosën në vendbanime të posaçme për punë të detyruar, ku iu nënshtruan disiplinës së rreptë dhe kushteve ekstreme klimatike.
Dimrat siberianë, uria, sëmundjet dhe puna e rëndë fizike bënë që mijëra kalmukë të humbnin jetën në vitet e para të internimit. Identiteti i tyre u vu në shënjestër: gjuha u ndalua, institucionet u shkatërruan dhe vetë emri “kalmuk” u fshi nga hartat zyrtare.
Një ndëshkim kolektiv
Operacioni “Ulussy” nuk ishte një rast i izoluar. Ai ishte pjesë e një politike më të gjerë staliniste, që përfshinte dëbimin e popujve të tërë – çeçenë, ingushë, tatarë të Krimesë – mbi bazën e fajësisë kolektive. Kalmukët u shpallën “armiq potencialë”, pa gjyq dhe pa prova individuale.
Pasojat dhe rehabilitimi i vonuar
Vetëm pas vdekjes së Stalinit, në fund të viteve ’50, kalmukëve iu lejua kthimi në tokat e tyre dhe u rivendos autonomia. Por plagët e internimit kishin lënë pasoja të pakthyeshme: humbje demografike, shkatërrim kulturor dhe trauma që trashëgohen edhe sot.
Epilogu
Operacioni “Ulussy” mbetet një nga faqet më të errëta të historisë sovjetike – një dëshmi se si shteti totalitar mund të shndërrojë popuj të tërë në viktima anonime të strategjive politike. Një krim i heshtur, i fshehur për dekada, por që sot kërkon kujtesë, drejtësi historike dhe reflektim.