Më 8 janar 1918, në kulmin e Luftës së Parë Botërore, presidenti i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Woodrow Wilson, mbajti një fjalim historik përpara Kongresit, në të cilin shpalli programin e tij të famshëm me “14 pika”, një platformë politike dhe morale për përfundimin e luftës dhe ndërtimin e një paqeje të qëndrueshme në Evropë dhe më gjerë.
Në këtë fjalim, Wilson shpalosi jo vetëm objektivat amerikane në luftë, por edhe një vizion idealist për rendin e ri ndërkombëtar pas përfundimit të saj. Pesë pikat e para kishin karakter të përgjithshëm dhe synonin të korrigjonin shkaqet strukturore që, sipas tij, kishin çuar Evropën drejt katastrofës së vitit 1914. Ato parashikonin:
– Marrëveshje paqeje të hapura dhe transparente, pa pakte sekrete ndërkombëtare, ku diplomacia do të zhvillohej publikisht dhe në shërbim të interesit të përgjithshëm;
– Liri absolute të lundrimit në dete, si në kohë paqeje ashtu edhe në kohë lufte, jashtë ujërave territoriale, përveç rasteve kur detet mbylleshin për zbatimin e marrëveshjeve ndërkombëtare;
– Heqjen, sa më shumë të ishte e mundur, të barrierave ekonomike, dhe vendosjen e barazisë së kushteve tregtare midis kombeve që pranonin paqen;
– Reduktimin e armatimeve kombëtare, në nivelin më të ulët të nevojshëm për sigurinë e brendshme të shteteve;
– Zgjidhjen e drejtë dhe të paanshme të çështjeve koloniale, duke respektuar parimin që interesat e popullatave vendase të kishin peshë të barabartë me pretendimet e fuqive koloniale.
Pikat e tjera të programit trajtonin riorganizimin territorial të Evropës mbi bazën e vetëvendosjes së kombeve, duke përfshirë Ballkanin, Europën Qendrore dhe Lindore. Ndërsa pika e fundit, e katërmbëdhjeta, ishte ndoshta më vizionare nga të gjitha: ajo kërkonte krijimin e një organizate ndërkombëtare të përhershme, që do të garantonte pavarësinë politike dhe integritetin territorial të të gjitha shteteve, dhe do të zgjidhte konfliktet përmes mjeteve paqësore. Kjo ide do të konkretizohej më vonë me krijimin e Lidhjes së Kombeve.
Fjalimi i Wilson-it u përkthye dhe u shpërnda gjerësisht, përfshirë edhe në radhët e ushtarëve dhe qytetarëve të Gjermanisë dhe Austro-Hungarisë. Ai ndikoi ndjeshëm në klimën politike dhe psikologjike të kohës, duke kontribuar në pranimin e armëpushimit nga Fuqitë Qendrore në nëntor të vitit 1918.
Pas përfundimit të luftës, Wilson udhëtoi në Francë, ku drejtoi delegacionin amerikan në Konferencën e Paqes në Versajë. Ai u përpoq të vepronte si një autoritet moral mes aleatëve fitues, duke mbrojtur parimin e një paqeje të drejtë dhe jo hakmarrëse. Megjithatë, shumë nga idetë e tij u kundërshtuan nga Franca dhe Britania e Madhe, të cilat kërkonin dëmshpërblime të rënda dhe masa ndëshkuese ndaj Gjermanisë.
Traktati përfundimtar i Versajës, me kushtet e tij të ashpra ekonomike dhe politike ndaj ish-Fuqive Qendrore, do të mbillte farat e pakënaqësisë dhe destabilitetit që, dy dekada më vonë, çuan në shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore. Megjithatë, disa prej ideve thelbësore të Wilson-it – veçanërisht vetëvendosja kombëtare dhe krijimi i një organizmi ndërkombëtar për ruajtjen e paqes – mbetën si trashëgimi e tij politike.
Për përpjekjet në ndërtimin e një rendi ndërkombëtar më paqësor, Woodrow Wilson u nderua në vitin 1920 me Çmimin Nobel për Paqen, duke u shndërruar në një nga figurat më emblematike të diplomacisë idealiste të shekullit XX.
Përgatiti: L.Veizi