Më 30 janar 1933, në Pallatin Presidencial në Berlin, Adolf Hitler bëri betimin si kancelar i Gjermanisë. Me dorën mbi Kushtetutën e Vajmarit, ai shqiptoi fjalët që do të mbeteshin të gdhendura në kujtesën e shekullit XX:
“Unë do ta përdor fuqinë time për mirëqenien e popullit gjerman…”
Në pamje të parë, ceremonia kishte gjithçka që kërkonte një akt shtetëror legjitim: solemnitet, formula kushtetuese, praninë e presidentit Paul von Hindenburg dhe respektimin formal të rendit juridik. Por pas kësaj skene të qetë institucionale fshihej një moment historik dramatik, që shënoi fillimin e fundit të demokracisë gjermane dhe hapjen e rrugës drejt një prej diktaturave më shkatërrimtare që ka njohur njerëzimi.
Një kancelar “i përkohshëm”
Hitleri nuk erdhi në pushtet me grusht shteti. Ai u emërua kancelar përmes mekanizmave kushtetues, pas një krize të thellë politike, ekonomike dhe shoqërore që kishte përfshirë Gjermaninë pas Luftës së Parë Botërore. Papunësia masive, inflacioni shkatërrues, poshtërimi i Traktatit të Versajës dhe frika nga komunizmi kishin krijuar terrenin ideal për rritjen e nacional-socialistëve.
Presidenti Hindenburg dhe elitat konservatore besonin se mund ta “kontrollonin” Hitlerin, duke e futur në qeveri si kancelar të një kabineti ku nazistët ishin pakicë. Ata e shihnin si një figurë popullore, të dobishme për stabilitet, por të përkohshme. Ishte një iluzion fatal.
“U krye!”
Kur doli nga pallati presidencial, me fytyrë të tendosur dhe sy të përlotur, kancelari i ri u përball me turmat e mbledhura jashtë. Nazistët dhe simpatizantët e tyre shpërthyen në brohoritje. Në atë moment, Hitleri u kthye drejt bashkëpunëtorëve të tij dhe thirri: “U krye!”
Vetëm ata e dinin se çfarë nënkuptonte kjo fjali. Nuk ishte thjesht marrja e një posti qeveritar. Ishte sinjali se plani për pushtet absolut kishte hyrë në fazën vendimtare.
Nga betimi te diktatura
Brenda pak javësh, Gjermania do të ndryshonte rrënjësisht. Zjarri i Reichstag-ut në shkurt 1933 u përdor si pretekst për të pezulluar liritë civile. Me Aktin e Fuqizimit (Ermächtigungsgesetz), miratuar në mars, Hitleri mori pushtetin për të nxjerrë ligje pa parlamentin, duke e shndërruar kancelarinë në një qendër autoritare.
Partitë politike u shpërndanë, kundërshtarët u arrestuan, sindikatat u shkatërruan dhe shteti u nazifikua në çdo qelizë. Betimi mbi Kushtetutë u kthye në një ironi tragjike: dokumenti që duhej të mbronte demokracinë u përdor për ta varrosur atë.
Një mësim historik
30 janari 1933 nuk është vetëm data e ngritjes së Hitlerit në pushtet. Është një paralajmërim historik se si demokracitë mund të bien jo gjithmonë nga dhuna e menjëhershme, por nga kompromiset, frika dhe nënvlerësimi i rrezikut. Fjala “U krye!” nuk ishte thjesht triumf personal; ishte oguri i një epoke terrori, lufte dhe gjenocidi që do të përfshinte Evropën dhe botën.
Një betim, një brohoritje dhe një fjali e shkurtër shënuan fillimin e një tragjedie globale.
Përgatiti për botim: L.Veizi