Nga Leonard Veizi
Ai është më shumë se një film. Është një vepër që guxoi t’i kthente kuadrot dhe imazhet e fiksuara në pelikulë në filozofi…
…Në një kohë kur industria e kinemasë po mbytet nga prodhimet e shpejta, të cilat harrohen ende pa dalë nga salla, rikthimi te kryevepra e Stenli Kubrik, “2001: A Space Odyssey”, nuk është thjesht nostalgji. Është një nevojë për t’u ballafaquar me pyetjet që guximi ynë modern shpesh i shmang. Kur filmi u shfaq në vitin 1968, ai u prit me habi dhe, në disa raste, me irritim. Sot, ai qëndron si një profeci e heshtur që vazhdon të na sfidojë.
Paradoksi
Kubrik e nis rrugëtimin e tij me një të vërtetë sa gjeniale, aq edhe cinike. Në sekuencën e famshme të “Agimit të Njeriut”, ne shohim lindjen e inteligjencës jo përmes artit apo dashurisë, por përmes dhunës. Kocka që shndërrohet në mjet është, në thelb, arma e parë.
Ky është edhe qëndrimi i parë editorial i filmit: progresi njerëzor është i pandashëm nga instinkti i dominimit. Kalimi i famshëm me montazh nga kocka te anija kozmike na kujton se, ndonëse kemi pushtuar hapësirën, në thelb mbetemi po ata hominidë që përpiqen të kontrollojnë mjedisin përmes forcës. Pyetja që ngre Kubrik mbetet e hapur: a jemi rritur ne aq sa mjetet tona, apo jemi thjesht “majmunë me raketa”?
Imagjinata
Në bordin e anijes “Discovery One” shfaqet kompjuteri “HAL 9000”. Në vitet ’60, ky kompjuter që “ndjen” dhe rebelohet ishte kulmi i imagjinatës fantastiko-shkencore. Sot, në vitin 2026, kur inteligjenca artificiale është bërë pjesë e përditshmërisë sonë, HAL nuk duket më vetëm një personazh, por një paralajmërim etik.
Rebelimi i HAL-it nuk buron nga ligësia, por nga një logjikë aq e përsosur sa nuk lë vend për gabimin njerëzor. Këtu qëndron edhe paradoksi i teknologjisë: ne krijojmë makina për të na shërbyer, por rrezikojmë të bëhemi pengje të efikasitetit të tyre. Kubrick na shtyn të mendojmë: çfarë mbetet nga njeriu kur logjika e ftohtë e algoritmit merr drejtimin?
Heshtja
Në një epokë zhurmuese, ku çdo gjë shpjegohet me titra dhe dialogë të tepërt, “2001: Odiseja Hapësinore” guxon të heshtë. Me shumë pak dialog dhe me një mbështetje të plotë te muzika klasike dhe te imazhi, Kubrick e trajton shikuesin si një qenie intelektuale.
Ai nuk jep përgjigje; ai ofron simbolin. Monoliti – objekti i zi dhe i pashpjegueshëm – përfaqëson të Panjohurën e Madhe. Ai është metafora e asaj që ne ende nuk e dimë dhe, ndoshta, nuk do ta dimë kurrë. Në një botë që pretendon se ka përgjigje për gjithçka përmes një kërkimi të shpejtë në internet, kjo vepër na kujton rëndësinë e misterit dhe përulësinë që duhet të kemi përballë universit.
Përfundimi
“Odiseja” nuk është një film për hapësirën, por për udhëtimin tonë të brendshëm. Ajo sugjeron se për të kaluar në një fazë tjetër të evolucionit – atë që Kubrick e simbolizon me figurën e “Star Child”, apo “Foshnjës së Yjeve” – njeriu duhet fillimisht të kapërcejë egoizmin e tij teknologjik dhe dhunën e tij primordiale.
Nëse doni të kuptoni se ku mund të shkojë njerëzimi si specie, ndoshta nuk mjafton të shikoni lajmet e ditës. Mjafton të rishihni këtë simfoni vizuale. Kubrik na ka lënë një hartë të mendimit; na mbetet neve të vendosim nëse jemi gati ta lexojmë.