Last Updated on 09/05/2026 by Anisa
Në reflektimin e tij mbi politikën dhe zhvillimet në Shqipëri, Arben Imami sjell në vëmendje lindjen e Partisë Demokratike si forcë që theu monopolin e një sistemi njëpartiak dhe hapi rrugën e pluralizmit politik në vend. Ai e përshkroi këtë moment si një kthesë historike, ku politika u bë më shumë se një strukturë e mbyllur pushteti, duke u kthyer në hapësirë për përfaqësim dhe pjesëmarrje qytetare, megjithëse sot, sipas tij, kjo përfaqësim po përballet me kriza të reja.
Si e përkufizon Arben Imami politikën dhe pse mendon se ajo duhet të jetë pjesë e jetës së çdo qytetari?
Do të flas për dy këndvështrime. Le të themi që ne sot e perceptojmë politikën si një profesion. Çfarë është politika? Është një veprimtari. Çfarë veprimtarie është kjo? Është veprimtaria që e bëjnë politikanët, sikurse është futbolli veprimtaria që e bëjnë futbollistët, modelimi e kështu me radhë. Në fakt, të gjithë flasin për politikën dhe të gjithë japin mendim për politikën.
Ndonjëherë ne politikanët kemi mërzitur shumë, edhe ndonjëherë jo pa të drejtë fare, sidomos në kohët tona. Por thelbi i çështjes është që veprimtaria politike nuk është veprimtari e politikanëve.
Në fakt edhe unë, si politikan, e kam perceptuar për shumë kohë. Unë kam bërë politikë, kam qenë profesor, kam qenë regjisor teatri, aktor kinemaje dhe nuk kisha reflektuar për këto gjëra kur u përfshiva në politikë. Në politikë jam përfshirë në mënyrën më rastësore; shkova për të ndjekur studentët e mi. U bashkova me ta dhe i mbështeta deri në fund studentët e mi. Dhe pas kaq kohësh mund të them se bëra mirë, pasi për 24 orë themeluam Partinë Demokratike, partinë e parë opozitare.
Besoj që partia e parë opozitare, pavarësisht se cila është Partia Demokratike ose cilat pikëpamje ne kemi sot majtas apo djathtas, është një vlerë kombëtare, sepse theu monopolin politik të një partie të vetme.
Kështu që, përfshirja ime në politikë ishte shumë rastësore, por edhe pasojë e pikëpamjeve të mia, qëndrimeve të mia ndaj regjimit. Ne u futëm në politikë pa e ditur se çfarë ishte ajo dhe e perceptonim në këtë mënyrë. Më pas e kam kuptuar dhe, në qoftë se doni të merreni me politikë, do ju sugjeroj edhe me filozofi ta fillojmë nga gjeneza e mendimit. Do ta fillojmë nga grekët e lashtë. Ajo që kanë bërë grekët e lashtë nuk bëhet më, nuk ribëhet. Pse nuk ribëhet? Sepse ata e panë objektin të qartë, të pastër dhe e panë me një sy të qartë dhe pa paragjykime, pa histori mbrapa, siç e shohim ne, dhe u përpoqën të kapin thelbin e fenomenit. Aristoteli është një filozof i madh dhe pothuajse e gjithë filozofia politike për të cilën flasim ne këto 300-400 vitet e fundit është thjesht një përqendrim në themelet që ai, bashkë me Platonin dhe të tjerë, kanë hedhur: që njeriu është një gjallesë politike.
Çfarë problemi kryesor sheh Arben Imami në politikën e sotme?
Politika është veprimtaria e cila mban të gjallë bashkëjetesën. Në qoftë se duhet të jetojmë në një polis, që është një komunitet, është e domosdoshme që ta mbajmë gjallë bashkëjetesën. Të ulim stazisin, apo konfliktin, dhe të ngremë mundësinë e një raporti harmonik. Pra, midis krizës, konfliktit dhe harmonisë. Dhe kjo është teoria e sistemeve. Çdo sistem që është i mbyllur 100% vdes, shuhet. Çdo sistem i gjallë bashkëvepron brenda dhe jashtë. Po të jetë plotësisht i mbyllur, implodon. Po të jetë plotësisht i hapur, eksplodon. Nuk ka rrugë tjetër përveç politikës për të bërë të mundur që ne të jetojmë në një polis, pra në një qytet. Pa politikë ne nuk jetojmë dot. Kjo do të thotë që politika nuk është zanati i politikanëve. Politika është veprimtaria që duhet dhe mund të kryejë çdo pjesëmarrës në atë entitet politik. Politika është veprimtaria me të cilën duhet të merren të gjithë qytetarët që jetojnë në atë qytet apo në atë vend. Kjo, për fat të keq, me kalimin e shekujve nuk është më kështu. Thelbi i thelbit të politikës është pjesëmarrja. Gjithçka që flasim sot, e gjithë kriza e modernitetit që ka përfshirë Shtetet e Bashkuara, Europën, i gjithë problemi është tek përfaqësimi. Njerëzit nuk përfaqësohen.
Këto vitet e fundit politika nuk përfaqëson më. Kur kishim republikat greke, republikën romake, të gjithë qytetarët merrnin pjesë politikisht. Domethënë, ata ishin njerëzit që merrnin vendimet politike. Padyshim që midis tyre kishte njerëz më të talentuar për ta bërë atë punë. Dhe këtej dalin edhe emrat e famshëm të reformatorëve të ndëshkuar, siç është Soloni, siç është Klistheni, siç është Perikliu.
Atëherë, në kohën moderne, çështja e profesionit dhe vokacionit është trajtuar nga sociologë si Marx dhe Weberi, por gjithmonë nga perspektiva e modernitetit, jo nga perspektiva e thelbit. Çfarë është politika si veprimtari? Atëherë, në këtë pikëpamje, ne të gjithë marrin pjesë ose duhet të marrin pjesë në politikë. Por sigurisht që ka njerëz që kanë më shumë talent, kanë më shumë vokacion dhe mund të punojnë më mirë në atë fushë, në mënyrë më të angazhuar
Çfarë këshille do t’i jepje një të riu në Shqipëri që aspiron të hyjë në politikë, duke parë edhe realitetin e sotëm?
Realiteti i sotëm shqiptar, për hir të së vërtetës, të bën pesimist. Nuk duhet t’ju bëjë pesimist. Unë mendoj që unë dhe brezi im e kemi kryer detyrën ndaj këtij vendi. E kam thënë edhe në vende të tjera. Ne gjendeshim në një regjim diktatorial ku njerëzit burgoseshin, njerëzit vuanin dhe vdisnin edhe nga uria. Ju duhet ta kryeni një mision ndaj vetes, jo ndaj thjesht konceptit Shqipëri apo patriotizmit. Sigurisht që patriotizmi është i domosdoshëm. Sepse liberalizmi i sotëm ka idenë që ne jetojmë si individë, individë pa identitet. Dhe lidhjet tona janë jo identitare. Unë do luftoja për demokracinë edhe në Rusi, edhe në Zimbabve.
Por unë në Shqipëri do luftoja shumë më tepër për demokracinë, sepse identiteti im, lidhjet e mia, familja ime dhe gjithçka që unë kam është e lidhur me këtë. Çfarë do të këshilloja?
Do të këshilloja që ta kryeni këtë detyrë si brez ndaj vetes tuaj dhe ndaj së ardhmes, sepse ju jeni të rinj dhe do të krijoni familjet tuaja; duhet të mendoni edhe për të ardhmen. Unë e di që kjo është shumë konservatore. E ka thënë Edmund Burke që Anglia nuk jemi ne. Anglia janë ata që kanë vdekur. Pse janë ata që kanë vdekur Anglia? Pse janë ata që kanë vdekur Shqipëria? Sepse po të mos kishin qenë, po themi, Nënë Tereza, Ismail Qemali, Enver Hoxha, ne nuk do të kishim këtë kulturën tonë sot. Pra, ata janë kulturalisht tek ne sot. Nga kjo pikëpamje, lidhjet janë thelbësisht komunitare. Se mund të keni dëgjuar, sepse këtu jemi në një vend pak më liberal sesa mendojmë që mund të ishim. Po në fakt, të gjithë kemi pasur këto mendime para 20 apo 30 vjetësh, se kjo ishte ideologjia sunduese e kohës. Por individi, i cili nuk ka identitet, nuk është individ.
Çfarë e dallon një individ nga një individ tjetër? Identiteti i tij; përndryshe, është thjesht një qenie biologjike, një individ biologjik.
E dyta, të gjithë bëjmë gabime. Çdo profesion. Nuk ka njerëz që nuk bëjnë gabime. Duhet të përpiqeni të bëni gjithmonë e më mirë, duke reflektuar mbi veten tuaj. Në çdo profesion që jeni, po në politikë akoma më shumë. Kjo është e vetmja këshillë që mund të kem, se ju do ta bëni më mirë se ne. Ju dini më shumë se ne. Unë në moshën tuaj s’kam ditur asgjë mbi ato që dini ju sot. Në mënyrë absolute, studentët e sotëm dinë më shumë se pedagogët e tyre.
Megjithëse studimi i fundit i Shteteve të Bashkuara ka treguar që për herë të parë brezi i ri di më pak se ai brezi që ishte para dhjetë vjetësh, por jo në Shqipëri; akoma s’ka ardhur kjo kohë.
Unë kam prirje dhe pasion për aktrim. Jam angazhuar në shfaqje teatrale. Aktualisht po merrem edhe me një film, por nga ana tjetër më pëlqejnë edhe shkencat politike. Do të doja një këshillë: cila është më e mirë dhe cilat ishin disa nga këshillat që do të doje të kishe dëgjuar kur ishe në moshën tonë?
Flasim gjithmonë për vokacionin, vokacioni në kuptimin e talentit. Talenti të thërret. Unë kam njohur fëmijë, për shembull, që mbylleshin në dhomë dhe zgjidhnin ushtrime matematike. Pse? Sepse kishin prirje. Unë nuk kam.
Unë kam qenë me 10-ta, por as më shkonte në mendje që të ulesha dhe të bëja për qejf një ushtrim matematike. Përkundrazi, e bëja vetëm nga e keqja. Nuk e kisha aty aftësinë dhe nuk është e thënë që duhet të jesh gjeni në çdo fushë. Po dëgjoja një çështje të historisë, sociologjisë, mund ta perceptoja menjëherë, ta konceptualizoja menjëherë, saqë edhe profesorët habiteshin. Çfarë dua të them?
Dua të them që ndiq atë që të thërret. Dhe në qoftë se do të shkosh sipas asaj që të thërret, pra, qoftë se do të shkosh sipas talentit ose potencialit intelektual tëndin, ti do të japësh më shumë në këto fusha. Por duhet ta dish që këto dyja janë fusha të tmerrshme. Këto dy janë nga fushat më të vështira dhe më të këqija, në qoftë se do të ushtrosh politikën si profesion, si politikan. Por ka një gjë: që të jesh politikan mund të dalësh edhe siç kam dalë unë nga artet.
Në këtë kuptim, në qoftë se do të studiosh për politikë është gjë tjetër. Por që të jesh student i politikës nuk do të thotë që të jesh politikan. Janë dy gjëra të ndryshme.
Është një gjë tjetër në qoftë se do të angazhohesh. Është tjetër gjë. Është problem politika. Pse? Sepse gjysma janë gjithmonë kundër teje dhe je gjithmonë i sulmuar. Unë tani i kam lejuar vetes një lloj relaksimi dhe mbaj edhe mjekër, por sot shkojnë me bluzë në Parlament; është turp, është demagogji. Ai do të tregojë që “unë nuk jam politikan, edhe unë vij nga jashtë”.
Si e gjykoni ndikimin që ka pasur sistemi në filmat që ju keni realizuar në krahasim me sistemin e sotëm?
Kjo është një pyetje relativisht e vështirë, sepse duhet të flas jo vetëm për vete, por duhet të flas për shumë njerëz të tjerë, të cilët kanë qenë njerëz të talentuar ose të aftë. Nuk i shpëtohet dot ndikimit. Ishte e pamundur. Unë kam bërë një shfaqje në Teatrin Kombëtar, në atë kohë popullor, dhe kam ndenjur një vit e gjysmë duke ma korrigjuar, hiq e shto, sepse nuk ishte realiste socialiste.
Nuk i shpëton dot. Por që brenda saj përpiqesh të japësh një mesazh human, është e mundur. Këtë pjesë mund ta kesh dëgjuar edhe ti. Ka qenë “Unë dhe Mefistofeli”. E kishte shkruar një autor i shquar brazilian kundër diktaturave dhe shfaqja fillonte me inaugurimin e statujës së një luftëtari nga e veja e tij. U ngrit dhe erdhi një njeri që ishte sekretar dhe ishte anëtar i Byrosë Politike në atë kohë, pa atë skenën e parë dhe iku. Por shfaqja qëndroi deri në fund, sepse fliste kundër diktaturës.
Në këtë kuptim, nuk ka vepër të asaj kohe që të mos ketë kaluar në procedurat përkatëse. Ka një ide shumë interesante: “Në diktatura duhet dinarkia”. Do e sjell në vëmendje një film, një film i quajtur “Në çdo stinë”.
Do të ishte e vështirë ta kategorizoje si film të realizmit socialist. Padyshim që njerëzit, ngjarjet, dialogjet, gjithçka i përkasin asaj kohe. Kjo është e pashmangshme. Është filmi i parë që nuk ka hero. Letërsia e realizmit socialist është letërsia e heroit të realizmit socialist, që sakrifikon edhe jetën për atë atdheun socialist, për punën socialiste dhe njerëzit njihen duke punuar në traktor, duke punuar në uzinë, dhe nuk mund të njihen rastësisht, që të njihet një vajzë dhe një djalë në rrugë dhe të pëlqejnë njëri-tjetrin dhe kaq.
Dhe, pra, autori ishte edhe regjisor. Ai ishte anëtar i Partisë së Punës. Por kjo nuk do të thotë që filmi i tij ishte një film tipik i asaj kohe. Në këtë pikëpamje, ka plot filma të tjerë që janë bërë me tema patriotike; ka edhe filma të dobët pastaj. Në këtë pikëpamje gjithmonë ka pasur një distancë, një luftë, domethënë, midis pushtetit dhe arteve, për t’u përdorur, për të mos u përdorur, për ta përdorur, për t’i shkëputur. Dhe në fakt shumë nga kolegët tanë kanë përfunduar edhe keq. Kanë përfunduar edhe në burgje.
Dhe unë doja të pyesja pse, qëkur kemi hyrë në demokraci, shqiptarët dhe të rinjtë duan patjetër vetëm të largohen. Ku qëndron problemi dhe cilat janë çështjet që ne duhet të luftojmë dhe të ndriçojmë që t’i bëjmë të rinjtë të qëndrojnë këtu?
Njerëzit duan të jetojnë në vende të mira. Është normale. Sigurisht, varfëria në vitet ’90 ka qenë e tmerrshme. Njerëzit nuk kishin mundësi as të ushqeheshin dhe jetonin në kushte të vështira, por tani nuk janë më të njëjtat kushte. Mund të jetë një ose dy përqind, ndoshta i popullsisë, apo pesë përqind. Unë mendoj që është një diagnozë që nuk është bërë vetëm për Shqipërinë. Është një diagnozë që është bërë për gjithë Perëndimin. Pas rënies së murit të Berlinit, u duk sikur bota do të kishte një të ardhme më të qartë. Ky frymëzim është shumë themelor për ngjarjet që kanë ardhur më pas, në çdo pikëpamje, në çdo drejtim, çdo ditë.
Mos harrojmë asnjëherë, pavarësisht se çfarë thonë, kush e ka në mendje Shqipërinë. Askush nuk e ka në mendje Shqipërinë. Por zhvillimet globale reflektojnë detyrimisht në një vend dhe reflektojnë edhe më fort sa më i vogël të jetë ai vend.
Sot ne reflektojmë disa tipare që vijnë nga një krizë globale e politikës dhe një krizë globale e pjesëmarrjes. Politika nuk përfaqëson më interesin e njerëzve, të njeriut që punon. Është e vërtetë që të gjithë njerëzit që punojnë, kudo, në fermë, në metalurgji, në det, po flas për vende si Amerika, nuk mund të marrin pjesë në çdo vendim. Por edhe në Athinën e Lashtë jo të gjithë merrnin pjesë në votim. Por sa herë që ishte e nevojshme, ata mund ta bënin këtë.
Në këtë pikëpamje, politika mbahet brenda kufijve të përfaqësimit. Sot institucionet në një masë të madhe nuk përfaqësojnë. Është krizë e liberalizmit, krizë e demokracisë. Në këtë pikëpamje, ne jemi në një krizë të thellë të përfaqësimit dhe të institucioneve. Në fakt po shkojmë prapa, jo vetëm Shqipëria, por edhe vende të tjera. Sigurisht që fajin e ka pushteti, por edhe opozita. Opozita nuk është e pafajshme, sepse një opozitë duhet të japë shpresë.
Kemi një premtim që Shqipëria në vitin 2030 do të jetë pjesë e Bashkimit Evropian. A është e mundur? Dhe çfarë i duhet një shqiptari pa pasaportë evropiane? A nuk do të jetë hap drejt shpopullimit?
Fakti është që pothuajse të gjithë ata që duan të ikin, kanë ikur. Megjithatë, akoma ka rezerva. Nuk e di nëse do të ndodhë. Askush nuk mund ta dijë të ardhmen. Shkollat nuk po shkojnë mirë. Shëndetësia ka probleme serioze. Korrupsioni është një problem real. Qëkur ka filluar historia e njerëzimit, të gjithë liderët janë akuzuar për korrupsion. Problemi është nëse sistemi e kontrollon apo e përshpejton atë. Sot ka një rritje të korrupsionit dhe kjo shihet edhe në mënyrën si shpërndahen tenderat publikë.
Në këtë pikëpamje, këtu kemi klientelizëm, jo oligarki.
Cila është pika ku mund të kapemi për shpresë?
Kur unë kam qenë i ri, kam qenë në kushte shumë më të këqija se tuajat. Dhe e gjetëm vetë rrugën. Edhe ju do ta gjeni vetë. Duhet të mendoni për veten tuaj dhe për të ardhmen tuaj.
Kur mendon se aktrimi është më i mirë, në parlament apo në teatër?
Në psikologji themi që luajmë shumë role. Luajmë rolin e babait, të politikanit, të profesorit, të komshiut. E gjithë jeta jonë është performancë.
Aktorët e mirë nuk “luajnë” jetën. Ata që bëjnë sikur janë aktorë në jetë, nuk janë aktorë të mirë në teatër. Por politika ka retorikë dhe performancë. Dhe sot politikanët janë gjithmonë në publik. Kjo çon tek demagogjia dhe populizmi. Teatri është vendi i aktrimit të mirë. Sot, në politikë, përmes performancës mbijeton.
*Arben Imami, aktor, regjizor, ish-deputet dhe ish-minister i Mbrojtjes, ne SHKOLLEN E LIDERSHIPIT ku foli mbi kuptimin e politikës dhe rolin e qytetarëve në shoqëri. Ai theksoi se pjesëmarrja qytetare është thelbi i politikës dhe se kriza e sotme lidhet pikërisht me mungesën e përfaqësimit./mapo.al-A.D