Në vitin 1985, një i ri violinist largohet nga Shqipëria për të marrë pjesë në një konkurs ndërkombëtar në Itali, ndërsa jeton një periudhë intensive përgatitjeje, garash dhe pasigurish emocionale. Edhe pse arrin të fitojë konkursin, ai nuk përjeton kënaqësi të plotë, i tronditur nga tensionet e brendshme dhe presioni i suksesit. Situata e tij ndryshon rrënjësisht kur babai arrin në Francë pas një arratisjeje të vështirë nga Shqipëria, duke e çuar familjen drejt vendimit për të qëndruar në mërgim….
*Fragment nga libri
Atë verë të vitit 1985, me mamanë u larguam më herët nga Shqipëria. Në mes të shtatorit do të marr pjesë në një konkurs ndërkombëtar violine në Itali, për të cilin kam filluar të përgatitem që në fillim të pushimeve. Është konkursi “Rodolfo Lipizier” që zhvillohet në qytetin Goricia. Në të është regjistruar edhe Klodi.
Unë dhe Klodi kalojmë fazën e parë të konkursit. Gjatë qëndrimit kemi rastin të flasim disa herë bashkë. Çuditërisht rolet janë përmbysur që nga fëmijëria jonë në Shqipëri. Ajo habitet kur mëson se unë kaloj disa orë në ditë duke studiuar ngadalë shkallë me dy zanore, ndërsa unë habitem teksa e shoh shumë më pak të motivuar se dikur për t’iu nënshtruar studimit. “Po ti ke luajtur gjithmonë shumë pastër, që kur ishe i vogël”, – më thotë ajo, gjë që më befason, sepse krejt ndryshe nga përshtypja e saj, unë mendoj se kam qenë rrëmujaxhi, me dhunti të mëdha, por i parregullt.
Klodi skualifikohet në fazën tjetër, ndërsa unë shkoj në finale me pesë kandidatë të tjerë të moshës nga nëntëmbëdhjetë në tridhjetenjë vjeç. Por në vend që të ndiej kënaqësi, më mbetet mendja në një fakt që më vret: gjatë interpretimit tim mamaja është gjendur rastësisht e ulur prapa një anëtari të jurisë dhe e ka parë të shkruajë qartë “jo” mbi fletën e tij. Ndjehem i hidhëruar dhe i lënduar. Edhe pse finalist, më kaplon një ndjesi dështimi që nuk arrij ta largoj.
Në finale interpretoj koncertin e Sibeliusit që e kam luajtur në vit më parë në Shqipëri. Pas përfundimit të fazës së fundit të konkursit juria vazhdon votimet deri vonë në mbrëmje. I lodhur, pothuaj më ka zënë gjumi pranë mamasë në momentin e shpalljes së rezultateve. Duartrokitje më sjellin në vete, më rrethojnë dhe më urojnë. Kam fituar konkursin. Por megjithatë hidhësia e ndier më parë nuk zbehet. Ajo përforcohet edhe më tepër nga një njoftim problematik në sytë e mi: unë vërtetë e kam fituar konkursin, ama jo çmimin e parë, i cili këtë vit nuk do të jepet. Pas meje ka dy çmime të treta, ex aequo. Ish drejtori i Konservatorit të Parisit, Raimond Galua- Monbrun, anëtar i jurisë i cili më ka njohur në vitin 1982 kur erdha në Paris, më shpjegon se juria ka gjykuar se do të ishte papjekuri që çmimi i parë në një konkurs ndërkombëtar, që përfshin koncerte dhe turne, t’i jepej një djaloshi katërmbëdhjetë vjeçar. Nuk i besoj tërësisht këto që thotë, për më tepër që mund edhe të më kishin pyetur paraprakisht se ç’kisha ndërmend të bëja me këto angazhime të cilat në të vërtetë kisha ndërmend t’i refuzoja për të pasur mundësi të studioja. Madje kështu veproj me angazhimet që më takojnë si çmim i dytë. I dëshpëruar dhe në panik, sekretari i konkursit nuk pushon së thëni në italisht: “Perchè? Ma perchè?” Më kot, unë nuk lëviz nga e imja. Nga njëra anë nuk kam pikë dëshire të shkoj të jap koncerte lart e poshtë dhe dua të kthehem të studioj sa më parë (akoma edhe më shumë qëkurse ndiej këtë gjysmë dështim). Nga ana tjetër, kufizimet e vendosura nga Shqipëria për udhëtimet jashtë Francës do të ishin tepër të ndërlikuara për t’u përballuar. Më në fund sekretari e pranon vendimin tim. Koncertet e mia u kalojnë finalistëve të tjerë.
Jam rikthyer në garsonierën e Cité des arts, me trarët e dukshëm dhe perdet e trasha. Fakti që kam fituar konkursin duke lënë pas një korean, një polak, një hungarez dhe një belge, ka ndezur ndjenjën e krenarisë kombëtare në Shqipëri, sidomos tek zyrtarët. Është hera e parë në historinë e vendit që një instrumentist shqiptar fiton një konkurs ndërkombëtar. Nga zëri i gjallëruar i babait në telefon ndiej që në Tiranë mbizotëron një lloj euforie; ai duket i lumtur dhe optimist, edhe pse unë vetë jam i pakënaqur.
Pavarësisht fitores sime në konkurs, vazhdon të më sundojë një ndjesi urgjence dhe rëndese që më peshojnë gjithnjë e më shumë. Krenaria më pengon ta pohoj, por kam përshtypjen se kam ngelur në vend me përparimin në violinë pas dy vitesh të kaluara në një dinamikë përparimi. Prej shumë muajsh mungesat e zgjatura të Amojalit për shkak të turneve, janë shumëfishuar. Kështu, më ndodh të mos kem mësim violine edhe për dy muaj rresht. Kur kthehet, ai më kushton gjithë kohën që ka në dispozicion dhe simpatia e tij përkundrejt meje nuk ka ndryshuar. Motivimi im është i pacenuar, punoj gjithnjë e më shumë, por kam nevojë për përgjigje të hollësishme për vështirësitë teknike me të cilat përballem dhe nuk kam askënd që mund të m’i japë. Pak nga pak ndiej se as Amojali, megjithë vullnetin e tij të mirë, nuk i njeh, gjë që më sjell pasiguri.
Në mungesë të këshillave të vlefshme nga jashtë, përgjigjet që i jap vetvetes janë të gabuara, kuptimi im teorik i instrumentit është i paqartë dhe i deformuar nga misteret që na pushtojnë në prani të çdo fushe që nuk arrijmë ta zotërojmë, dhe nga tmerret shoqëruese që na pengojnë t’i përqasim shpjegimet në mënyrë të saktë dhe racionale. Për më tepër, kam ndjesinë se jam vetëm unë që i gjykoj si të domosdoshme disa përparime teknike që nuk i ndjej të afrohen. Në padijen time të shqetësuar zgjidhja e vetme që gjej është rritja e kohës së studimit: tetë orë në ditë, ndonjëherë dhjetë. Edhe pse Amojali më përkrah, studimi i tepërt është rreth vicioz: në varësi të ndërtimit fizik dhe teknik të violinistit ai të shkatërron për një kohë pak a shumë të gjatë. Në mungesë të rezultatit, njeriu nis të ngushëllohet me numrin e orëve të radhitura dhe me sigurinë se çdo ditë po grumbullon në një kasafortë pasuritë që një ditë do t’i dhurojnë lumturinë e përhershme.
Por fatkeqësisht që nuk është kështu. Përparimi në muzikë nuk është kaq i thjeshtë. Edhe pse duhet një punë e përditshme e vazhdueshme dhe një durim i pafund, ky është vetëm kuadri i domosdoshëm; gjithçka qëndron në identifikimin e saktë të të metave tona dhe mënyrave për t’i korrigjuar. Nëse nuk e kuptojmë këtë, mund të punojmë në instrument dhjetë orë në ditë për dekada me radhë dhe, cilido qoftë talenti, madje edhe formimi i shkëlqyer fillestar, i vetmi rezultat që do të arrijmë është rënia e pandreqshme. Në shumicën e rasteve shpejtësia e rënies është në proporcion me zellin dhe seriozitetin e shpenzuar. Është mizore dhe e padrejtë, por ja që kështu është.
Pika pozitive e situatës është që bëhem përgjegjësi i vetëm i përparimit të lojës sime. Prej një farë kohe kam ndjesinë që askush nuk shqetësohet sa unë dhe këtë hapësirë e mbroj me xhelozi. Edhe pse jam i vëmendshëm ndaj këshillave që mund të më ndihmojnë të eci përpara, besimi im në një ndihmë nga jashtë ka pësuar një zhgënjim i cili tani e tutje vetëm do të rritet, duke më bërë përfundimisht mosbesues; kurrë më nuk do ta lë veten plotësisht në duart e një profesori.
Ndërkohë lexoj më shumë se kurrë romane, duke qenë se tanimë punoj shkallët tri orë në ditë. Gjithmonë shkrimtarë rusë. Këtë vit kam filluar klasën e katërt në Liceun Rasin, pranë Konservatorit. Kam përshtypjen se po humb kohë kot, me përjashtim të matematikës. Ato që lexoj në shtëpi teksa studioj shkallët, më duken të një niveli shumë më të lartë nga mësimet në shkollë. Pra nuk më vret aspak ndërgjegjja kur shumëfishoj mungesat me rastin e ndonjë koncerti apo udhëtimi në Bordo. Këtë vit, më tepër se vitet e kaluara, kam ndjesinë se po shkollohem si turist, ndjesi e përforcuar nga ideja se në një mënyrë apo në një tjetër ky do të jetë viti i fundit. Pasi të kaloj provimin e diplomës, në qershor do të kthehem në Shqipëri, këtë herë përgjithmonë. Vetëm në mos ndodhtë diçka.
Krishtlindjet dhe pushimet e këtij fund viti 1985 i kalojmë tek miqtë tanë Fortin në Normandi. Foie gras, truffes au chocolat, boules de gui. Specialitete franceze tradicionale të festimeve të Krishtlindjes dhe Vitit të Ri.; Krishtlindjet franceze më janë bërë familjare tashmë. Përveç violinës, që zë pjesën më të madhe të kohës sime edhe në këtë periudhë pushimesh, shëtis në pyjet e lagësht përreth ose zbuloj filma të rinj në videokaseta dhe televizion. Më ka bërë veçanërisht përshtypje një emision për violinistin Itzhak Perlman. Në intervistë ai tregonte se si kur ishte adoleshent magjepsej pas këtij apo atij violinisti të madh, kjo zgjaste muaj me radhë gjatë të cilëve ai përpiqej të imitonte lojën e idhullit të tij të momentit. E gjej veten në këtë përshkrim, edhe pse kam përshtypjen se burimet e frymëzimit tim ndryshojnë sipas ditës apo veprës që interpretoj.
Zbulimi im i fundit quhet Zino Françeskati. Shumë larg nga kthetra nervoze e Heifecit ose mineraliteti i Milshtajnit, loja e tij më ka prekur në sajë të një ngazëllimi euforik dhe këmbëngulës që të kujton tringëllimat e pandërprera të një zileje të artë. Ashtu si dy të tjerët, mund ta identifikosh që në notat e para, cilado qoftë pjesa që interpreton. Kjo aftësi misterioze që paraqitet tek shumë pak violinistë më tërheq dhe, duke dëgjuar atë që thotë Perlmani, kam kuptuar se nuk jam i vetmi. Në dëgjim unë arrij t’i njoh – nuk gaboj pothuaj asnjëherë – të gjithë violinistët që kanë regjistruar disqe: shumicën nëpërmjet arsyetimit deduktiv, duke pikasur karakteristikat dhe nivelin e tyre teknik. Por disa, shumë të rrallë, identifikohen menjëherë, si një zë i njohur që na bën të kthejmë kokën. Kur i dëgjoj të luajnë kam ndjesinë se po takoj një mik të dashur. Nis të dëgjoj vazhdimisht Françeskatin gjatë pushimeve dhe pyetjet vërshojnë lumë në kokën time. Si arrijnë ata të krijojnë këtë ngjyrë që ekziston vetëm në shoqërinë e tyre? Për ç’arsye, shumë të tjerë, ndonjëherë instrumentistë më të mirë, ose më të ditur dhe më respektues ndaj tekstit, nuk ia dalin kurrë t’i japin lojës së tyre diçka unike që do të ishte vetëm e tyrja? Si do të jetë personaliteti im kur të jetë formuar plotësisht? Po sikur, larg qoftë, të bëhej si një nga ato zërat bajate që unë përçmoj, ose akoma më keq, vulgar, kaqol, i vetëkënaqur? Kur kjo ndodh, a jemi të ndërgjegjshëm për këtë? Mund ta shmangim apo e kemi në gen? Si mund të parandalohet?
I humbur në mendimet e mia, nuk e kam dëgjuar zilen e telefonit. “Tedi, të kërkojnë ty”, – më thotë Klodina që nga salloni. Në anën tjetër të bisedës telefonike është babai. Zëri i tij është çuditërisht i ethshëm dhe nuk më lë kohë të flas.
– Tedo, e mban mend përrallën e vjetër dhe formulën “Me urdhër të peshkut”?
– Hëëm, po, besoj. – Në të vërtetë, nuk më kujtohet mirë. – Po ti mirë je? Ke dalë për gjueti?
– Atëherë, përqendrohu. – Me sa duket, ai nuk dëgjon çfarë i them.
– Përqendrohu dhe përsërit pas meje: “Me urdhër të peshkut unë dua që të shfaqesh këtu dhe tani.”
– Ku këtu???
– Këtu, atje ku je ti, por mos më bëj pyetje, thjesht përsërit pas meje.
– Dakord. “Me urdhër të peshkut unë dua që ti të shfaqesh këtu dhe tani.” E pastaj?
Vështroj rrotull meje. Asgjë nuk ka ndodhur, babai është ende në telefon.
– Alo? Aty je? Ç’janë këto që thua? Po tallesh? – Filloj të qesh.
– Dakord, shumë mirë. Tani unë do ta mbyll telefonin dhe ti prit.
Dhe e mbyll telefonin.
Mbetem në këmbë, mëdyshës. Refleksi im i parë është t’ia tregoj të gjitha mamasë, por ajo ka shkuar me makinë të bëjë disa blerje me burrin e Klodinës. Ç’qe kjo? Jam i ndërgjegjshëm që babai ka një sens të veçantë humori, por këtë herë ka dalë nga regjistri i tij i zakonshëm. Sidoqoftë është koha të marr përsëri violinën nëse dua të kryej orët e parashikuara të studimit para drekës: ky pushim zgjati shumë. Drejtohem për në dhomën ku ndodhet violina dhe teksa e akordoj, ndihem papritur i paaftë të filloj studimin. Kjo nuk ka kuptim! Pse më tha se po vinte? Ai nuk mund të vijë, aq më pak menjëherë, ai është në Shqipëri! Zyrtarët, kufitarët, qentë e kufirit, telat me gjemba që rrethojnë gjithë vendin… “Ata nuk do të lejojnë kurrë që një familje si e jona të bashkohet jashtë vendit”. Këto janë fjalët që ai vetë më ka thënë këtë verë. E megjithatë ai tha se po vinte! Në ethe, lë violinën dhe dal nga shtëpia. Lagështira e barit më depërton pantoflat. Larg, në qiellin gri, vjen vërdallë një korb që krokat dobët. Ku është ai? Ku është mamaja? Ja, dëgjoj një zhurmë makine në rrugicën me dhé prapa gardhit të dendur me ferra. Vetura shfaqet në hyrje të kopshtit. Mamaja nuk ka zbritur mirë nga makina, kur unë turrem drejt saj:
– Ku është babo?
Gjithsesi nuk është me të, kjo duket qartë. Bëhem gati t’i tregoj për telefonatën e çuditshme por diçka në fytyrën e saj më step. Sikur t’i përgjigjej pyetjes sime, ajo është kthyer nga porta. Atje shfaqet një siluetë e gjatë veshur me një pallto të madhe të zezë, si e mbirë nga dheu. Babo! Nuk është e mundur!
Si ka mundësi që është këtu? Si ka arritur t’i mashtrojë? Turrem drejt tij ndërsa ai nuk lëviz, vështrimin përtokë, një buzëqeshje fajtore në fytyrë. Po
kjo pamje e lënduar, pse? I vjen turp që më mbajti të fshehur ardhjen e tij? E ka nga lodhja prej udhëtimit? Ndiej turbullt se shkaku i pështjellimit të tij është deri diku gëzimi im. Ajo që unë shpreh nuk është thjesht lumturia e ritakimit. Për mua kjo do të thotë që tashmë nuk ka asnjë dyshim që do të qëndrojmë të tre në Francë. Lehtësimi është i madh për mua. Nuk do të dridhem më për të duke e menduar në Shqipëri, të burgosur, të torturuar. Prania e tij më heq një barrë që tani po dërrmon atë vetë: tashetutje e ka radhën ai të vuajë për prindërit e tij.
Por në këtë çast nuk dua të shoh më larg. Është tepër e rëndë të përfytyroj të gjitha pasojat e ardhjes së tij. Kapem vetëm pas faktit se ardhja e tij në Francë pranë meje dhe mamasë është realizimi i një mrekullie të pashpresuar. Prindërit kanë parapëlqyer të mos më thonë asgjë deri në momentin e fundit, nga frika mos zhgënjehesha nëse babai nuk do të mundte të vinte. Ai shpjegon ndërthurjen e pabesueshme të rrethanave që i mundësuan largimin nga vendi, duke filluar nga konkursi që fitova në Itali, tre muaj më parë, takimet e panumërta dhe drekat me zyrtarët, dhuratat, ftesat.
– Si zakonisht kishte diçka që ngecte tek njëri apo tjetri, por çdo herë në minutën e fundit situata zhbllokohej… sikur të ishte e shkruar, – thotë ai ndërsa tregon përpjekjet e tij gjatë këtyre tre muajve.
Në fund fare, kur ka dorëzuar pasaportën për vizë, miku i tij Sokoli, djali i Enver Hoxhës, ka shkuar në ministri për të takuar personin përgjegjës. Ky i fundit, i gjendur ngushtë, më në fund i ka bërë atij me zë të lartë pyetjen që të gjithë bënin me zë të ulët:
– Po kush më garanton mua se ai do të kthehet këtu pasi të ketë kaluar tri javë atje me gruan dhe të birin?
Pyetje fatale që nuk bëhet kurrë në prani të të interesuarit. Vetëm Sokoli mund t’i përgjigjej:
– Dal unë garant.
Nuk i kanë kërkuar asgjë më tepër. Babait i është dhënë viza disa ditë më pas.
Teksa e dëgjoj marr me mend ndjenjën e fajit që ai përjeton karshi mikut të tij. Shenjtëria e fjalës së dhënë, që idealizohet edhe më shumë nga popujt që nuk i respektojnë shumë betimet e tyre. Kjo është ndoshta dhe një nga shkaqet e tjera të buzëqeshjes së tij të hidhur kur mbërriti. Për momentin preferoj ta harroj dhe të shijoj lumturinë që më sjell ardhja e
tij. Mundësia për të qëndruar të tre në Francë është një shpresë e papritur për të ardhmen, e cila mbetet tërësisht pozitive për sa kohë nuk gjendet e mbuluar nga hija e errët e ndëshkimit që do të shkaktojë realizimi i saj.
Sepse kohë nuk kemi. Që kur ka ardhur babai bisedimet me Amojalin shumëfishohen. Prindërit mendojnë se nëpunësit e ambasadës nuk duhet të na gjejnë në asnjë mënyrë pasi të jenë njoftuar mbi vendimin tonë për të qëndruar. Shërbimi i fshehtë shqiptar do të mobilizohet menjëherë dhe në vendin tonë kemi dëgjuar shumë herë të flitet për njerëz të kthyer me forcë ose të zhdukur në vendet ku kishin vendosur të jetonin. Rasti ynë do t’i xhindosë akoma më shumë për faktin që unë jam i famshëm në Shqipëri dhe kam ardhur në Francë me rekomandimin personal të Enver Hoxhës. Tërbimi i shtetit komunist do të jetë proporcional me mashtrimin që ka pësuar. Do të na duhet të largohemi nga Parisi dhe të zhdukemi pa lënë gjurmë.
Falë Mishelinës, një nga njerëzit e pakët të besuar bashkë me Amojalin dhe familjen Fortin, gjendet shpejt një zgjidhje. Ajo ka ardhur nga Bordoja për të biseduar pikërisht për këtë. Simona, një grua e moshuar, e cila punon për ta që prej tridhjetë vjetësh në apartamentin e Quai des Chartrons, mund të na fshehë larg Parisit. Unë e kam takuar gjatë vizitës sime të parë në shtëpinë tyre dhe në fillim kam menduar se bëhej fjalë për një anëtare të moshuar të familjes që jetonte me ta. Mishelina na shpjegon se Simona është nga rrethi i Sotërnesë që ndodhet njëzet kilometra larg nga Bordoja. Duke dëgjuar Mishelinën dhe Hygun, burrin e saj, të flisnin për vështirësitë tona, ka propozuar të na japë një shtëpi të vogël që ka atje dhe që ajo nuk e përdor. Mishelina madje bën një skicë gjatë vizitës së saj, të cilën na e tregon në garsonierën e Cité des arts. Mbi letër shoh, në të gjithë abstraksionin e saj, një hapësirë drejtkëndore të ndarë në katrore që janë, shpjegon ajo, salloni, kuzhina, dhoma e ngrënies dhe dy dhoma, një prej të cilave për mua.
I ulur pak më tutje, babai shfaq për skicën shumë më pak interes nga mamaja dhe unë. Ka të ngjarë të ndihet i izoluar për shkak të gjuhës dhe duket i shushatur. Ne i përkthejmë fjalët e Mishelinës, ai bën sikur interesohet por duket që e ka mendjen gjetiu. Me siguri konsideron se në këtë univers të cilin ai e njeh më pak se ne, i takon mamasë të merret me hollësi që për të janë të huaja. Dhe ajo ashtu bën. Një kamion për transportin e orendive tona shtëpiake vjen për t’i çuar ato në shtëpinë e Simonës. Dy ditë më pas nisemi edhe ne. Por jo direkt për në Bordo. Për të
humbur gjurmët, fillimisht ndalojmë në Normandi tek Fortinët. Prindërit druajnë se mos na ndjek ambasada, por edhe nëse kjo nuk ndodh, një rastësi fatkeqe mund të bënte që të takonim rrugës ndonjë bashkatdhetar i cili do të na shikonte të merrnim trenin për në Bordo, vendmbërritja jonë përfundimtare të cilën shqiptarët nuk duhet ta dinë në asnjë mënyrë.
Mëngjesin e largimit tonë drejt Normandisë, prindërit postojnë një letër për ambasadorin e Shqipërisë, dhe një tjetër për Ramiz Alinë, Sekretari i Parë i Partisë pas vdekjes së Enver Hoxhës, ku shpjegojnë arsyet e veprimit të tyre. Qëllimi i tyre është të përpiqen të bindin instancat më të larta të vendit se ky veprim nuk ka domethënie politike, se ata e ndjejnë veten të detyruar ta bëjnë vetëm për të më mundësuar mua vazhdimin e zhvillimit muzikor, i cili nuk mund të bëhet brenda kufijve të një vendi të vetëm, qoftë edhe i mrekullueshëm si yni. Përpiqemi të zbutim sa më shumë të jetë e mundur tërbimin e udhëheqjes dhe ndëshkimet që nuk do të vonojnë të bien mbi gjyshërit, si nga mamaja dhe nga babai, dajat e tezet, e deri tek kushërinjtë dhe kushërirat. Ajo që ata rrezikojnë në Shqipëri quhet “internim”. Sipas kodit penal në fuqi ata do të internohen në fshatrat e paracaktuar për këtë qëllim, një lloj burgu pa mure, prej nga ata nuk do të kenë të drejtë të largohen dhe ku kushtet e jetesës janë të vajtueshme. Kështu e do zakoni. Për të njëjtën arsye prindërit preferojnë të mos kërkojnë strehim politik, i cili nga vetë emri kundërshton haptazi të gjitha arsyet jopolitike që ata po përpiqen të nënvizojnë në letrën e tyre.
Prindërit përpiqen të marrin me mend se cilat do të jenë ndëshkimet që në rastin tonë do të binin mbi familjet. Ka momente shprese, pothuaj euforie, dhe momente dëshpërimi. Nga njëra anë, që prej vdekjes së Enver Hoxhës, disa sportistë kanë kërkuar strehim politik dhe kjo nuk është ndëshkuar me internimin e familjeve të tyre. Nga ana tjetër, unë jam bërë simbol në të gjithë vendin, të gjithë shqiptarët e dinë që kam ardhur në Francë me rekomandimin personal të Enver Hoxhës. Ajo që konsiderohet si tradhti e lartë për të tjerët, do të jetë dyfish e tillë për ne. Por po të kemi parasysh se ne nuk do të kërkojmë strehim politik, a nuk do të ishte e ligjshme të shpresonim në zemërbutësinë e regjimit, sikurse përfituan sportistët? Luhatja mes shpresës dhe dëshpërimit bëhet e vazhdueshme dhe supersticioni na shtyn të përqendrohemi tek hamendësimet më të rënda, si për t’i zbrazur që të mos ndodhin kurrë në të vërtetë. Këto kundërshti të vazhdueshme gjykimesh na bëjnë përditë e më të brishtë.
Familjet përkatëse të prindërve rrezikojnë të dyja të njëjtin ndëshkim, edhe pse ato janë krejtësisht të ndryshme, si nga përbërja ashtu edhe nga marrëdhënia me largimin tonë. Dodo dhe Nuci e dinë që babai mund të mos kthehet. Madje babai na ka rrëfyer se Dodo e ka urdhëruar të mos kthehet, edhe sikur për shkak të largimit tonë atij vetë t’i duhej të ngryste në burg çdo ditë të mbetur të jetës. Për gjyshin tim cilido vend është më i mirë se Shqipëria. “Ti duhet të kthehesh vetëm nëse do të bindesh se nuk ekziston më për ju asnjë mundësi jetese atje. Nëse Tedi arrin të hyjë në një orkestër, cilado qoftë, dhe ti gjen një punë që të të lejojë të mos jesh i varur prej tij, sikur edhe mekanik në ndonjë garazh, ti qëndron atje!” Në këto fjalë njoh qartë logjikën e ftohtë të Dodos, e cila bazohet gjithmonë në analizën e hipotezës më pak të favorshme, me qëllim që vendimi i marrë të mbetet i vlefshëm çfarëdo që të ndodhë. Porositë e tij shpjegohen gjithashtu me faktin që ai nuk njeh asgjë nga muzika dhe nuk e ka kuptuar asnjëherë se cila ka qenë magjia që më ka bërë të shkëlqej në këtë fushë, aq sa kam çuditur francezët dhe Konservatorin e tyre të lartë. Dhe krahas këtyre, Dodo e njeh mirë të birin dhe paqëndrueshmërinë e gjendjeve të tij shpirtërore. Ngurrimet dhe vështirësitë e babait për të mbajtur peshën e këtij vendimi të dhimbshëm do të ndeshen me paepshmërinë e fjalëve të gjyshit. Në familjen e mamasë situata është e ndryshme: ata nuk dinë asgjë për projektin tonë.
Transportuesit kanë kaluar para tri ditësh, garsoniera duket krejtësisht e zbrazët. Ndërkohë që presim të nisemi për në Normandi, shmangim qëndrimin në shtëpi dhe e kemi bërë zakon të largohemi që në mëngjes për t’u kthyer vetëm në mbrëmje, me qëllim mënjanimin e vizitave. Duke qenë se babai duhet të kthehet në Shqipëri pas disa ditësh për ambasadën, nuk do të ishte çudi që bashkatdhetarët tanë ta shfrytëzonin këtë rast për t’i dhënë atij një pako për familjen e tyre në Shqipëri siç ndodh zakonisht. Nëse ndonjë prej tyre do të shikonte garsonierën e zbrazur nga sendet tona, do të lajmëronte ambasadën. Mënyra e vetme për të shmangur këtë rrezik është të mos qëndrojmë atje, duke bërë çdo ditë vizita turistike të detyruara në Parisin e ftohtë të janarit, dhe duke përfituar nga rasti për t’i treguar disa vende të panjohura babait. Edhe pse nga të tre ne, është ai që shfaq më pak interes për to.
Që kur ka mbërritur, humori i babait sa vjen e keqësohet. Përgatitjet për largimin tonë i duken përtej forcave të tij. Herë i zymtë, i dërrmuar apo i përhumbur, ai duket sikur na qorton për diçka, mamanë dhe mua. E marr
me mend nga ato që thotë se për çfarë bëhet fjalë. Atij i dukemi të lehtë, fëmijërorë dhe moskokëçarës. Vështirë t’i shpëtosh këtij fajësimi të heshtur që qëndrimi i tij hedh mbi ne me një këmbëngulje të përsosur. Në fakt, si t’ia bëjmë? Të mos buzëqeshim më? T’ia kalojmë edhe atij në zymtësi të dukshme? E pamundur, ai ka monopolin e saj dhe nuk do të linte askënd të rivalizonte me të në këtë pikë. Të gjitha gjestet e tij duket sikur thonë se ne po e shtyjmë, kundër dëshirës së tij, drejt një veprimi, tmerrin dhe pasojat e të cilit vetëm ai mund t’i marrë me mend për familjen e mbetur në Shqipëri. Pasi prej vitesh dhe me një energji të rrallë ka bërë gjithçka për të mbërritur në këtë pikë ku nuk mund të kthehemi prapa, ai na e lë ne përgjegjësinë. Akoma më keq, duke e konsideruar mamanë përfundimisht shumë budallaqe dhe të paaftë të kuptojë sadopak nga situata, ai kërkon që ta marr unë vendimin.
– Pra, do të ishe gati ti të sakrifikoje gjithë ata njerëz në Shqipëri, për veten tënde dhe për violinën ?
Toni i zërit me të cilin bëhet pyetja është një përzierje e keqardhjes për të gjitha viktimat e mundshme dhe qortimit për pandjeshmërinë time. Pyetja shfaqet gjatë një diskutimi të bërë për të disatën herë, ku mamaja dhe unë përpiqemi të japim argumente pro asaj që duket e paevitueshme: të qëndrojmë. Nuk jam i përgatitur të justifikoj këtë vendim personalisht, në moshën katërmbëdhjetë vjeçare. A nuk e ka dhënë ai vetë përgjigjen, që shumë kohë më parë, duke më kërkuar që të isha i aftë të sakrifikoja gjithçka për t’u bërë një violinist i madh, a thua se ishte një çështje për jetë a vdekje? Është pikërisht ajo që kam bërë duke studiuar në violinë nga mëngjesi në mbrëmje, me vite, pa marrë parasysh asgjë tjetër.
– Po…
Kam vendosur t’i qëndroj asaj që gjithmonë më është kërkuar. Ky baba i ri që papritur po më dërgon një mesazh me kuptim të dyfishtë, më çorodit: nuk kam besim tek ai. Përballë tij, unë preferoj babain që kam njohur gjithmonë, me kërkueshmërinë e tij tiranike për sa i përket violinës, dhe do t’i referohem më tepër figurës së Dodos, i cili nuk do të lëkundej në këtë mënyrë duke më vënë përballë alternativës.
– E po mirë, e bëjmë atëherë…
E thotë këtë duke psherëtirë. Një xhaketë plumbi jashtëzakonisht e rëndë më bie mbi supet aq sa më paralizon plotësisht. Do të doja t’i kundërpërgjigjesha me diçka që të më çlironte nga kjo peshë, por situata
nuk është shumë e qartë në mendjen time. A nuk kufizohet roli im në të bërit gjithçka për të luajtur violinë sa më mirë të jetë e mundur? Kjo ishte kontrata jonë, asnjëherë nuk është folur për gjë tjetër. Ky mendim më lehtëson disi.
Me sa duket babai nuk e përjeton kështu. Ai të jep përshtypjen sikur po ekzekuton një urdhër të dhënë nga orakulli vetë, duke u çliruar më në fund nga përgjegjësia e një vendimi shumë të rëndë për të. Nga ana ime nuk më bën zemra t’i kthehem edhe një herë kësaj. Mënyra e vetme për të kapërcyer pështjellimin e ndjellë nga kjo bisedë është të këmbëngul në arsyetimin tim dhe të ndryshoj temë. Duke shpresuar se ai nuk do t’i rikthehet më.
Gjendemi në shtëpinë normande të Fortinëve dhe hamë darkë me ta. Në mëngjes kemi mbyllur derën e garsonierës së Cité des arts dhe pastaj jemi larguar nga ndërtesa duke marrë me vete gjërat tona të fundit. Në tryezë bisedat ndjekin rrjedhën e tyre, të ngjashme me ato të darkave të tjera në të njëjtën shtëpi. Jo krejtësisht: flasim më pak për arratisjen tonë sesa kohët e fundit, ndoshta sepse është duke ndodhur. Si mamaja, unë flas për subjekte të ndryshme, pa lidhje me rëndësinë e momentit që po përjetojmë. Sidoqoftë ta harrosh nuk është vërtetë e mundur, duke qenë se babai është aty për të na e kujtuar: dhimbja e tij shprehet gjithë kohën, e shënjuar nga psherëtima të thella. Unë vetë nuk ndiej asgjë. A është kjo normale? Qetësisht, kjo pyetje më përshkon me intervale të rregullta. Pak nga pak ndiej se si brenda meje nis të ngrihet një mur ftohtësie ndaj babait, i cili ngadalë i zë vendin përpjekjeve të mia të pafuqishme për të mos u lënduar nga qëndrimi i tij. Në formë reagimi, mamaja, nga ana e saj, është edhe më e gjallë dhe energjike se zakonisht. Pothuaj mund të harronim që ajo ka më tepër arsye se ai për t’u pezmatuar. Familja e saj përbëhet nga më shumë anëtarë se ajo e babait, gjë që do të thotë më shumë viktima të mundshme; dhe ajo, ndryshe nga babai, nuk ka marrë bekimin e prindërve. Ishte e paimagjinueshme të vihej në dijeni familja e mamasë; ata janë shumë, tezet dhe një prej dajave kanë fëmijë, dhe logjikisht, ata nuk do të kishin pse të pranonin të sakrifikohej fati i pesëmbëdhjetë njerëzve për të përfituar vetëm njëri. Për më tepër, gjyshi im Spiro është komunist i orëve të para dhe për të gjëja më e mirë që mund të më ndodhë është të jetoj në Shqipëri për t’i shërbyer atdheut tim. Pra barra e mamasë është domosdo më e rëndë, por meqë ajo nuk e zë në gojë, ne nuk i kushtojmë rëndësi.
Kjo nuk shpjegon përse unë nuk ndiej asgjë në këtë çast të qenësishëm të ekzistencës sime. Ndoshta akuzat e kohëve të fundit që më ka lënë të nënkuptoj babai lidhur me egoizmin tim janë të drejta? Një egoizëm i thellë, i pacenueshëm, është mbase shkaku i vërtetë i pandjeshmërisë sime aktuale. E kam pikasur brenda vetes që në fëmijërinë më të hershme. Mos vallë vetia mbrojtëse e këtij egoizmi është edhe më e fortë nga ç’e mendoja? Në këtë moment kaq tronditës të jetës sime, mbase është pikërisht kjo veti që më lejon të flas qetësisht për kinemanë me miqtë tanë, duke luajtur sakaq me kriporen e vogël prej argjendi. Ose ndoshta jam i paaftë të vuaj për njeri tjetër përveç prindërve të mi. Dhe ata janë këtu, me mua.
Dhomat tona na presin në katin e parë të shtëpisë. Dhoma ime nuk është tamam dhomë dhe bie mbi një shkallë druri: ajo përbëhet nga një shtrat ngjitur me një mur prej tullash të kuqe mbi sipërfaqen e gavërzuar të të cilit më ndal shikimi. Shtëpia është e heshtur. Mjafton të ngre kuvertën e bardhë prej pambuku të thurur për t’u zhytur nën çarçafë.
Papritur, kujtohem për letrën. E kemi postuar sot në mëngjes. Nesër ajo do të gjendet në skrivaninë e ambasadorit të Shqipërisë, duke e njoftuar atë dhe Sekretarin e Parë Ramiz Alia, për vendimin e prindërve për të qëndruar në Francë. Me mua.
Është bërë. (Në natën e lagur vrapoj drejt stacionit të vogël të fshatit normand ku asnjë tren nuk kalon në atë orë, mbërrij në Paris, gjej qendrën e grumbullimit të letrave, trokas në derën e saj duke ulëritur se dua ta marr letrën mbrapsht.) Në gishta ndiej disa si pickime. Me vështrimin e përpirë nga muri me tulla i bërë sfungjeror, shoh atje të zhvillohen skenat e pasojave të zgjedhjes sonë. Tani ne jemi “të arratisur” dhe prindërit rrezikojnë dënimin me vdekje në vendin tonë. Lexoj mbi mur mllefin e të gjithë vendit ndaj tradhtarëve të urryer pjesë e të cilëve jemi edhe ne tani e tutje. Gjyshërit të keqtrajtuar, të flakur në një kamion, të fyer nga policët, të rrethuar nga një turmë agresive. Baku, qeni im, duke vrapuar, i tmerruar, nën goditjet e gurëve…
Dhe shtëpia jonë. Më shfaqet nën një ndriçim që nuk e kisha parë kurrë. Ajo nuk është më strehuese: folezë e gjorë e shpërthyer, që deri tani unë marrëzisht e kisha kujtuar mbrojtëse. Tashmë ajo zien nga të panjohur që hyjnë e dalin atje sipas qejfit. Librat e mi në duart e tyre, këpucë të rënda që shkelin parketin rënkues të dhomës së gjumit, zëra të ashpër, të panjohur, që kumbojnë kudo.
Në këtë çast marramendjeje të plotë, them me vete se do ta kem të pamundur të jetoj nën peshën e një ndjesie të tillë. Perspektiva e viteve të ardhshme nga ky këndvështrim zvetënues është e paimagjinueshme.
Në fakt, këtë ndjesi nuk do ta përjetoj kurrë më.
*Shkëputur nga libri “Fugë për Violinë”, Tedi Papavrami, UET PRESS 2014/A.D