Më 1952, profesori amerikan Willard Libby, pionier i metodës së datimit me karbon radioaktiv, shpalli se monumenti prehistorik Stonehenge në Wiltshire datonte rreth vitit 1848 para erës sonë. Ishte një zbulim që tronditi botën akademike, sepse tregonte se monumenti ishte shumë më i lashtë nga sa ishte menduar më parë.
Megjithatë, studimet e mëvonshme do ta shtynin datimin edhe më thellë në kohë. Sot besohet se fazat e para të ndërtimit të Stonehenge kanë nisur rreth vitit 3000 para erës sonë, ndërsa struktura monumentale prej gurësh është ngritur mes viteve 2500–2000 p.e.s.
Por edhe pas dekadash kërkimesh shkencore, shumë pyetje mbeten pa përgjigje: kush e ndërtoi Stonehenge? Pse? Si u transportuan gurët gjigantë? Dhe cili ishte funksioni i vërtetë i këtij rrethi misterioz prej guri?
Monumenti që sfidon logjikën e kohës
Stonehenge është një nga monumentet më enigmatike të historisë njerëzore. Ai përbëhet nga blloqe gjigante guri të vendosura vertikalisht, mbi të cilat janë mbështetur gurë horizontalë, duke formuar një strukturë rrethore monumentale.
Disa prej gurëve peshojnë deri në 25 tonë. Më të habitshmit janë të ashtuquajturit “bluestones”, të cilët janë transportuar nga Pembrokeshire në England – një distancë prej më shumë se 200 kilometrash.
Dhe këtu lind misteri i madh.
Si mundën komunitete primitive të epokës neolotike të lëviznin gurë kaq të rëndë pa teknologji moderne, pa rrota të zhvilluara dhe pa mjete metalike të avancuara?
Kjo pyetje ka ushqyer për dekada teori të shumta, nga ato shkencore deri te spekulimet fantastike.
Teoritë e mbinatyrshmes
Për shkak të madhështisë së objektit dhe teknikës së ndërtimit, shumë njerëz gjatë historisë kanë besuar se Stonehenge është ndërtuar me ndihmën e forcave të mbinatyrshme.
Në legjendat mesjetare britanike, monumenti lidhej me magjistarin Merlin, i cili supozohej se kishte përdorur magji për të transportuar gurët nga Irlanda.
Në kohët moderne, teori të tjera kanë sugjeruar ndërhyrje të qytetërimeve të humbura ose madje edhe kontakte me jashtëtokësorë. Megjithëse këto ide nuk mbështeten nga arkeologjia, ato tregojnë fuqinë magnetike që Stonehenge ushtron mbi imagjinatën njerëzore.
Një observator astronomik?
Për shumë vite, teoria më e pranuar ishte se Stonehenge kishte funksion astronomik.
Studiuesit vunë re se monumenti është i orientuar me saktësi ndaj lindjes së diellit gjatë solsticit të verës dhe perëndimit gjatë solsticit të dimrit. Kjo ka bërë që shumë arkeologë ta konsiderojnë një lloj kalendari gjigant prehistorik.
Në ditët e solsticeve, mijëra njerëz vazhdojnë të mblidhen edhe sot në Stonehenge për të parë diellin që ngrihet mes gurëve, një ritual modern që lidhet me një traditë mijëravjeçare.
Një projekt për bashkimin e fiseve
Teori më të fundit sugjerojnë se Stonehenge nuk ishte thjesht një observator apo tempull, por një projekt social dhe politik.
Në epokën kur u ndërtua, ishujt britanikë ishin të banuar nga fise të vogla, të shpërndara dhe shpesh të izoluara nga njëra-tjetra. Ndërtimi i një monumenti kaq gjigant kërkonte bashkëpunim masiv, organizim dhe punë kolektive për shumë vite.
Sipas disa historianëve, vetë procesi i ndërtimit mund të ketë qenë po aq i rëndësishëm sa monumenti në vetvete: një mënyrë për të krijuar lidhje, identitet dhe unitet mes komuniteteve të ndryshme.
Në këtë kuptim, Stonehenge mund të ketë qenë jo vetëm strukturë guri, por një simbol i bashkimit njerëzor.
Stonehenge si vend shërimi
Në dekadat e fundit kanë dalë edhe teori të reja intriguese: Stonehenge mund të ketë qenë një qendër shërimi.
Analizat izotopike të eshtrave të zbuluara në varret përreth monumentit tregojnë se disa prej individëve të varrosur aty kishin ardhur nga zona shumë të largëta, madje deri nga rajone të Mesdheut.
Disa prej tyre kishin shenja sëmundjesh apo deformimesh fizike.
Kjo ka bërë që studiuesit të mendojnë se Stonehenge mund të ishte konsideruar një vend me fuqi terapeutike apo shpirtërore, ku njerëzit udhëtonin për t’u kuruar ose për të kërkuar shërim ritual.
Në këtë rast, monumenti do të kishte funksionuar si një lloj qendre pelegrinazhi prehistorik.
Misteri që vazhdon
Edhe sot, pas mijëra studimesh, gërmimesh dhe analizash shkencore, Stonehenge mbetet pjesërisht i pashpjegueshëm.
Ai vazhdon të qëndrojë në fushat e Wiltshire si një kujtesë prej guri e aftësive, besimeve dhe ambicieve të njerëzve prehistorikë.
Dhe ndoshta pikërisht ky është sekreti i madh i Stonehenge: fakti që monumenti nuk është vetëm një strukturë arkeologjike, por një pyetje e hapur mbi origjinën e qytetërimit, mbi bashkëpunimin njerëzor dhe mbi kufirin mes shkencës dhe misterit.
Përgatiti: L.Veizi