Last Updated on 22/05/2026 by Kesjana
Nga Monada Mehmetaj, Strasbourg
Nga Strasburgu erdhi një paralajmërim i fortë, i qartë dhe i pazakontë në tonin e tij. Deklarata e Komisionerit të Këshillit të Evropës për të Drejtat e Njeriut, Michael O’Flaherty, pas vizitës së tij në Serbi nga 18 deri më 21 maj 2026, nuk është vetëm një raport diplomatik mbi gjendjen e të drejtave të njeriut. Është një aktakuzë morale ndaj degradimit të demokracisë, një dokument që pasqyron frikën, heshtjen e imponuar dhe rrëshqitjen e një shteti drejt autoritarizmit institucional.
Në zemër të këtij raporti qëndron një pyetje themelore: çfarë ndodh me një shoqëri kur qytetarët e saj fillojnë të kenë frikë të flasin, gazetarët sulmohen për të vërtetën, studentët rrihen për protestat e tyre dhe organizatat civile shpallen armiq të shtetit?
Përgjigjja është e dhimbshme. Një demokraci nuk vdes gjithmonë me tanke në rrugë apo me shpallje të hapura diktature. Shpesh ajo shuhet ngadalë, nën zhurmën e propagandës, përmes frikësimit, heshtjes së institucioneve dhe normalizimit të padrejtësisë.
Deklarata e O’Flaherty është një sinjal alarmi për Serbinë, por edhe për gjithë rajonin. Ajo tregon se në zemër të Evropës po konsolidohet një model pushteti ku kontrolli mbi informacionin, shtypja e kritikës dhe instrumentalizimi i institucioneve po bëhen norma të reja politike.
Liria e medias: Viktima e parë e pushtetit të pakontrolluar
Nuk është rastësi që çdo sistem me tendenca autoritare fillimisht sulmon median. Sepse media e lirë është pasqyra ku pushteti sheh fytyrën e vet reale. Dhe kur ajo fytyrë është e shëmtuar nga korrupsioni, abuzimi dhe arroganca, pushteti përpiqet ta thyejë pasqyrën.
Komisioneri evidenton një klimë gjithnjë e më agresive ndaj gazetarëve në Serbi. Sulme fizike, kërcënime, frikësime, ndjekje dhe mungesë pothuajse totale reagimi nga policia dhe drejtësia. Vetëm pesë vendime gjyqësore përfundimtare nga rreth 200 raste të regjistruara sulmesh ndaj gazetarëve në dy vite janë një statistikë tronditëse. Ajo nuk flet vetëm për paaftësi institucionale; ajo sugjeron tolerancë, ndoshta edhe bashkëfajësi.
Kur një gazetar sulmohet dhe shteti hesht, mesazhi për shoqërinë është i qartë: e vërteta nuk është më e mbrojtur.
Në çdo demokraci funksionale, gazetari duhet të jetë kritik i pushtetit. Në Serbi, sipas këtij raporti, gazetari po trajtohet si armik i tij. Kjo është jashtëzakonisht e rrezikshme, sidomos në prag zgjedhjesh, ku kontrolli mbi narrativën publike bëhet armë politike.
Edhe më shqetësues është dominimi i sektorit mediatik nga qeveria. Financimet shtetërore dhe reklamat publike kanalizohen kryesisht drejt mediave pro-qeveritare, ndërsa zërat kritikë përballen me presione financiare dhe padi SLAPP — procese gjyqësore të dizajnuara jo për të kërkuar drejtësi, por për të frikësuar dhe lodhur ekonomikisht gazetarët.
Në një shoqëri të polarizuar, propaganda bëhet më e fuqishme se informacioni. Dhe kur qytetarët nuk kanë më akses në burime të ndryshme lajmesh, demokracia humbet oksigjenin e saj kryesor: debatin e lirë.
Studentët dhe protestat: Zëri i një brezi të zemëruar
Një nga pjesët më të dhimbshme të deklaratës lidhet me protestat studentore pas tragjedisë së Novi Sadit në nëntor 2024. Studentët, tradicionalisht ndër zërat më të ndjeshëm të ndërgjegjes kolektive në Ballkan, kanë dalë në rrugë për të kërkuar përgjegjësi, transparencë dhe drejtësi. Por përgjigjja që kanë marrë ka qenë, sipas raportimeve, brutalitet policor, arrestime arbitrare dhe trajtim degradues.
Kur studentët trajtohen si kërcënim, një shtet tregon frikën e tij nga e ardhmja.
Historia e Evropës Lindore ka treguar vazhdimisht se lëvizjet studentore janë pararendëse të ndryshimeve të mëdha politike. Nga Beogradi i viteve ’90 deri te protestat në Pragë apo Budapest dekada më parë, studentët kanë qenë simboli i rezistencës ndaj pushtetit të padrejtë.
Prandaj reagimi i autoriteteve serbe ndaj tyre nuk duhet parë vetëm si menaxhim protestash. Ai është një tregues i marrëdhënies që pushteti ka me kritikën dhe me të drejtën për mospajtim.
Raportimet për përdorim force të tepërt, arrestime të protestuesve paqësorë dhe moshetim të ankesave kundër policisë krijojnë një klimë pandëshkueshmërie që minon vetë themelet e shtetit ligjor.
Akoma më alarmante janë pretendimet për përdorimin e armëve sonike gjatë protestave të 15 marsit 2025. Mbi 3000 qytetarë kanë paraqitur dëshmi, por sipas Komisionerit, asnjë hetim zyrtar nuk është nisur. Në një demokraci të shëndetshme, një akuzë e tillë do të shkaktonte krizë kombëtare dhe hetime të menjëhershme. Heshtja institucionale vetëm sa ushqen mosbesimin dhe frikën.
Shoqëria civile si “armik i brendshëm”
Një nga shenjat më të qarta të degradimit demokratik është demonizimi i shoqërisë civile. Në momentin kur organizatat për të drejtat e njeriut, monitorimin e zgjedhjeve apo luftën kundër korrupsionit etiketohen si “agjentë të huaj” apo “tradhtarë”, hapet rruga për izolimin dhe kriminalizimin e mendimit kritik.
Ky model nuk është i ri. Ai është parë në shumë vende ku pushteti ka kërkuar të kontrollojë jo vetëm institucionet, por edhe vetë ndërgjegjen publike. Fillimisht diskreditohet aktivisti. Pastaj sulmohet gazetari. Më pas frikësohet qytetari i zakonshëm.
Komisioneri paralajmëron për një nivel të lartë të gjuhës së urrejtjes kundër organizatave civile dhe për rrezikun që kjo të nxisë dhunë fizike. Dhe historia na mëson se gjuha e urrejtjes nuk është kurrë thjesht fjalë. Ajo krijon klimë. Normalizon agresionin. Përgatit terrenin për sulm.
Kur shteti ose mediat afër pushtetit fillojnë të portretizojnë kritikët si armiq të kombit, shoqëria ndahet në “patriotë” dhe “tradhtarë”. Në këtë atmosferë, çdo kritikë shihet si sabotim, çdo pyetje si sulm dhe çdo protestë si komplot.
Kjo nuk është demokraci. Është kulturë frike.
Institucionet që nuk mbrojnë më qytetarët
Një nga aspektet më tronditëse të deklaratës është kritika ndaj institucioneve që teorikisht duhet të mbrojnë të drejtat e qytetarëve.
Komisioneri shpreh hapur zhgënjimin se Avokati i Popullit nuk po përmbush mandatin e tij. Ky është një konstatim jashtëzakonisht serioz. Sepse kur institucionet e pavarura humbin besueshmërinë, qytetari mbetet i pambrojtur përballë shtetit.
Në teori, institucionet ekzistojnë për të balancuar pushtetin. Por nëse ato heshtin përballë abuzimeve, atëherë ato shndërrohen në dekor institucional, jo në mbrojtës të demokracisë.
Po ashtu, anulimi i takimeve nga Ministri i Drejtësisë, Ministri për të Drejtat e Njeriut dhe zyrtarë të Ministrisë së Brendshme nuk është një detaj protokollar i parëndësishëm. Ai reflekton mungesën e gatishmërisë për dialog dhe transparencë.
Një qeveri që shmang pyetjet ndërkombëtare mbi të drejtat e njeriut jep përshtypjen se nuk dëshiron llogaridhënie.
Polarizimi si strategji pushteti
Serbia sot duket e ndarë në dy realitete paralele. Nga njëra anë është narrativa zyrtare, e ndërtuar mbi stabilitetin, patriotizmin dhe kontrollin. Nga ana tjetër është një pjesë e shoqërisë që flet për frikë, represion dhe kapje të institucioneve.
Polarizimi nuk është vetëm pasojë e krizës politike; shpesh ai është instrument i saj. Një shoqëri e përçarë është më e lehtë për t’u kontrolluar. Kur qytetarët luftojnë mes vete, ata kanë më pak energji për të kërkuar përgjegjësi nga pushteti.
Komisioneri shpreh shqetësim se mekanizmat e bashkëpunimit mes qeverisë dhe shoqërisë civile pothuajse nuk funksionojnë më. Kjo është tragjike për një vend që aspiron integrimin evropian. Sepse Bashkimi Evropian nuk është vetëm treg apo fonde; ai është kulturë demokratike, dialog dhe respekt për të drejtat themelore.
Pa këto elemente, integrimi mbetet slogan politik, jo realitet.
Heshtja e Evropës dhe përgjegjësia ndërkombëtare
Deklarata e Këshillit të Evropës ngre edhe një pyetje më të gjerë: sa e gatshme është Evropa të mbrojë vlerat e saj kur ato shkelen në pragun e saj?
Në shumë raste, stabiliteti politik është vendosur mbi demokracinë reale. Për vite me radhë, shumë liderë autoritarë në rajon janë toleruar për shkak të “stabilitetit” që premtonin. Por stabiliteti pa liri është vetëm paqe e përkohshme nën presion.
Nëse Evropa dëshiron të mbetet besnike ndaj parimeve të saj, ajo nuk mund të mjaftohet vetëm me deklarata shqetësimi. Nevojiten mekanizma konkretë presioni, monitorim serioz dhe mbështetje reale për median e pavarur dhe shoqërinë civile.
Sepse kur zërat kritikë mbeten vetëm, autoritarizmi forcohet.
Frika që depërton në jetën e përditshme
Një nga elementet më prekëse të raportit është fakti se edhe aktet publike të respektit për viktimat e Novi Sadit mund të sjellin pasoja për qytetarët nga humbja e vendit të punës deri te frikësimi dhe ngacmimi.
Kjo tregon se frika nuk kufizohet më vetëm në politikë. Ajo ka hyrë në jetën e përditshme.
Një shoqëri bëhet e sëmurë kur qytetarët fillojnë të vetëcensurohen jo sepse nuk kanë mendim, por sepse kanë frikë nga pasojat e tij.
Në atë moment, kontrolli nuk ka më nevojë të ushtrohet me forcë të vazhdueshme. Ai internalizohet. Njerëzit heshtin vetë. Dhe heshtja kolektive është fitorja më e madhe e çdo sistemi represiv.
Serbia përballë së ardhmes së saj
Demonstratat e paralajmëruara për 23 maj janë më shumë sesa një protestë e radhës. Ato janë provë për shtetin serb. Si do të reagojnë autoritetet? Me dialog apo me forcë? Me respekt për të drejtat e njeriut apo me represion?
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje do të tregojë shumë për drejtimin që po merr Serbia.
Ky vend ka potencial të jashtëzakonshëm demokratik. Ka gazetarë të guximshëm, studentë aktivë, organizata civile të përkushtuara dhe qytetarë që refuzojnë të heshtin. Por ka gjithashtu institucione të dobësuara, media të kapura dhe një kulturë politike që shpesh e sheh kritikën si kërcënim.
Beteja që po zhvillohet sot në Serbi nuk është vetëm politike. Është morale. Është për të drejtën e qytetarit për të folur pa frikë. Për të drejtën e gazetarit për të pyetur. Për të drejtën e studentit për të protestuar. Për të drejtën e shoqërisë për të mos jetuar nën hijen e intimidimit.
Një paralajmërim për gjithë Ballkanin
Ajo që po ndodh në Serbi nuk është problem vetëm serb. Është pasqyrë e një tendence më të gjerë rajonale ku demokracitë mbeten formalisht funksionale, por gradualisht humbin përmbajtjen e tyre reale.
Ballkani ka vuajtur shumë nga pushtetet që kontrollojnë informacionin, shtypin opozitën dhe e trajtojnë kritikën si tradhti. Prandaj çdo rrëshqitje drejt autoritarizmit duhet marrë seriozisht.
Liria nuk humbet brenda natës. Ajo zbehet pak nga pak, deri kur njerëzit kuptojnë se nuk kanë më zë.
Deklarata e Michael O’Flaherty nuk duhet lexuar vetëm si raport ndërkombëtar. Ajo duhet parë si një pasqyrë ku Serbia mund të shohë veten dhe të zgjedhë nëse do të vazhdojë rrugën e frikës apo do të rikthehet te parimet demokratike.
Sepse në fund, forca e një shteti nuk matet nga kontrolli mbi qytetarët, por nga aftësia për të toleruar lirinë e tyre.
Dhe çdo pushtet që ka frikë nga fjala e lirë, nga protestat paqësore apo nga pyetjet e gazetarëve, në të vërtetë ka frikë nga vetë populli i tij./kb