Nga Leonard Veizi
Mëngjesin e 28 majit 2014, Amerika humbi një nga zërat e saj më të thellë dhe më njerëzorë. Maja Anxhelu u nda nga jeta në moshën 86-vjeçare, duke lënë pas jo vetëm libra dhe poezi, por një univers të tërë kujtese, dhimbjeje, dinjiteti dhe force morale.
Mund të gëzohesh se po më braktis,
Se nga dhimbja e gjitha po mpihem
Ti mendon se po më shkel me këmbë,
Por si pluhur, unë përsëri do ngrihem.
Ajo nuk ishte vetëm një shkrimtare. Ishte një ndërgjegje. Zëri i saj kishte diçka të rrallë: tingëllonte njëkohësisht si këngë dhe si dëshmi. Kur fliste, dukej sikur historia amerikane rrëfente plagët e veta. Kur shkruante, fjalët nuk i përdorte për zbukurim, por për të mbijetuar. Jeta e saj kishte kaluar përmes racizmit, varfërisë, traumës dhe heshtjes, por ajo arriti ta shndërronte dhimbjen në art dhe artin në një formë rezistence.
Te shqetëson kryelartësia ime?
Ç’gjë të shkaktoi, papritur mërzinë?
Se unë rri sikur kam puse me nafte,
Që burojnë aty poshtë në kuzhinë?
Libri i saj autobiografik, “I Know Why the Caged Bird Sings”, mbetet një nga veprat më të fuqishme të letërsisë amerikane moderne. Në atë rrëfim, Maja Anxhelu nuk kërkonte mëshirë; ajo kërkonte të vërtetën. Dhe e vërteta e saj kishte forcën e një klithme që vinte nga shekuj përjashtimi dhe poshtërimi racial.
Njësoj si dielli, njësoj si hëna
Në baticat në harmoni
Njësoj si shpresa që çohet lart,
Unë do ngrihem përsëri.
Por portreti i saj nuk mbyllet vetëm te vuajtja. Përkundrazi. Në fytyrën e saj kishte një qetësi aristokratike, një mençuri të ngadaltë dhe një elegancë që nuk vinte nga privilegji, por nga beteja e gjatë me jetën. Ajo ecte dhe fliste si dikush që e kishte parë errësirën nga afër, por kishte vendosur të mos bëhej pjesë e saj.
Dëshiroje të më shihje të thyer,
Me kokë të ulur e sy me lot,
Me supe varur si lule thare,
Grua e mjerë që një fjalë se thotë?
Maja Anxhelu ishte gjithashtu aktore, aktiviste dhe pjesë e lëvizjes për të drejtat civile në Amerikë. Ajo bashkëpunoi me Martin Luthër King Xhunior dhe Malkolm Eks, duke mbetur gjithmonë në anën e atyre që luftonin për dinjitet njerëzor. Por ndryshe nga shumë aktivistë të zemërimit, ajo besonte edhe te shërimi. Poezia e saj nuk të shtynte vetëm të revoltoheshe; të mësonte edhe të ngriheshe.
Mos të lëndon krenaria ime,
Mos ndoshta kujton se po lajthis,
Se qesh sikur kam miniera ari,
Atje prapa, në oborrin e shtëpisë?
Ndoshta për këtë arsye vargjet e saj jetojnë ende sot. Sepse ato nuk i përkasin vetëm Amerikës së zezë, grave apo një epoke të caktuar. Ato i përkasin kujtdo që është ndjerë i shtypur, i përjashtuar apo i detyruar të heshtë.
Mund të më qëllosh me fjalët e tua,
Mund t’i plagosësh sytë e mi,
Mund të më vrasësh me urrejtjen tënde,
Por njësoj si era do ngrihem përsëri.
Në fund, Maja Anxhelu mbeti ajo që kishte qenë gjithmonë: një zog që këndoi edhe brenda kafazit. Dhe ndoshta madhështia e saj qëndron pikërisht këtu — jo se nuk e njohu dhimbjen, por se nuk lejoi kurrë që dhimbja t’i merrte zërin.
Brengosesh se jam e bukur, seksi,
Pse të kapi papritur habia?
Se unë eci sikur kam diamante
Aty ku takohen kofshët e mia?
Nga kasollet e turpit të historisë
Unë ngrihem;
Nga e kaluara e hidhur, mes bukurisë
Unë ngrihem;
Jam ujëvarë e lartë, e zezë, freskuese,
Po fryhem e derdhem po aq tmerruese.
Duke lënë pas frikën e natës se gjatë
Unë ngrihem.
Në një agim mrekullisht të qartë
Unë ngrihem.
Duke bartur dhuntitë e të parëve të mi,
Jam ëndrra dhe shpresa e skllaves për liri
Unë ngrihem përsëri,
përsëri ngrihem.
Ngrihem përsëri!