Nga jashtë, familja mbretërore norvegjeze ka qenë për dekada një histori suksesi. Një monarki modeste, pranë njerëzve, larg luksit ekstravagant që karakterizon oborret e tjera evropiane. Norvegjezët e konsideronin familjen mbretërore si “mbretërit e popullit”, një institucion që mishëronte vlerat kombëtare të barazisë, përulësisë dhe solidaritetit.
Por sot kjo përrallë moderne po shembet.
Monarkia norvegjeze po përjeton krizën më të thellë të besimit në historinë e saj moderne. Jo vetëm sepse princesha e kurorës, Mette-Marit, po lufton me një sëmundje të rëndë pulmonare, dhe as vetëm sepse djali i saj është dënuar për krime të rënda. Problemi më i madh është se pasuria më e çmuar e institucionit – besimi i publikut – është dëmtuar rëndë nga një seri gabimesh, heshtjesh dhe shpjegimesh të paplota.
Pak ditë më parë u njoftua se princesha e kurorës kishte kryer me sukses një transplant mushkërie, pasi gjendja e saj shëndetësore ishte përkeqësuar ndjeshëm si pasojë e fibrozës pulmonare. Lajmi ngjalli simpati të madhe në opinionin publik. Madje pati edhe një rritje të menjëhershme të regjistrimeve të dhuruesve të organeve në Norvegji.
Megjithatë, dy çështje të tjera kanë prodhuar reagim krejtësisht të kundërt.
Dënimi i djalit të princeshës
Rasti i parë lidhet me djalin e Mette-Marit, Marius Borg Høiby.
Kur ishte fëmijë, ai shfaqej në ballkonin e pallatit mbretëror pranë familjes mbretërore, duke përshëndetur mijëra fëmijë që marshonin në Ditën e Kushtetutës së Norvegjisë. Ai shihej si pjesë e një familjeje që gëzonte respekt pothuajse të padiskutueshëm.
Sot tabloja është krejt tjetër.
Këtë vit ai u përball me drejtësinë, i akuzuar për 40 vepra penale, mes të cilave përdhunim, kërcënime dhe dhunë fizike.
Të hënën gjykata e shpalli fajtor për 34 prej këtyre akuzave, përfshirë dhunën në familje dhe dy raste përdhunimi, duke e dënuar me katër vite burg. Avokatët e tij apeluan menjëherë vendimin.
Pallati mbretëror nuk bëri asnjë koment.
Për shumë norvegjezë, kjo heshtje ishte po aq domethënëse sa vetë vendimi gjyqësor.
Fantazma e Jeffrey Epstein
Por goditja më e madhe për imazhin e monarkisë ka ardhur nga një histori që familja mbretërore nuk mund t’ia faturojë askujt tjetër veç vetes.
Bëhet fjalë për marrëdhëniet e mëparshme të princeshës Mette-Marit me financierin famëkeq amerikan Jeffrey Epstein.
Fillimisht princesha e përshkroi lidhjen e saj me Epstein si disa takime rastësore e sipërfaqësore. Por me kalimin e kohës dolën në dritë email-e dhe dokumente që tregonin diçka krejt tjetër.
Korrespondenca e publikuar sugjeronte një miqësi shumë më të afërt. Ajo kishte vizituar rezidencën e Epstein në Palm Beach, kishte bërë blerje me të, kishte kërkuar këshilla personale dhe kishte diskutuar letërsi, përfshirë romanin e famshëm Lolita të Vladimir Nabokov.
Veçanërisht tronditës ishte një email i vitit 2011 ku princesha i shkruante Epstein-it:
“Pas emailit të fundit të kërkova në Google. Pajtohem që nuk dukej shumë mirë :)”
Kjo fjali, e shoqëruar me një buzëqeshje virtuale, u bë simbol i krizës.
Sa më shumë zbulime dilnin në sipërfaqe, aq më i madh bëhej presioni publik.
Pas javësh heshtjeje, në mars, Mette-Marit dhe princi i kurorës Haakon dhanë një intervistë 20-minutëshe për televizionin publik norvegjez. Pyetjet ishin dorëzuar paraprakisht.
Princesha shprehu pendesë të thellë dhe deklaroi se ishte manipuluar nga Epstein. Ajo tha se kishte ndërprerë kontaktet me të në vitin 2014, kur kishte kuptuar se ai ishte një njeri i rrezikshëm.
Madje pohoi se kishte qenë dëshmitare e rasteve kur Epstein shantazhonte persona të tjerë dhe se gjatë një vizite në shtëpinë e tij në Florida ishte ndjerë e pasigurt.
Megjithatë, ajo refuzoi të jepte më shumë detaje.
Ajo këmbënguli se nuk kishte dijeni për krimet seksuale të Epstein dhe se e kishte parë gjithmonë në shoqërinë e të rriturve. Kur u pyet për emailin famëkeq me ikonën e buzëqeshjes, tha se nuk e mbante mend.
Përgjigjet e saj nuk bindën publikun.
Sondazhet treguan se shumica e qytetarëve i konsideruan deklaratat e saj të pamjaftueshme dhe evazive.
Një institucion që humbi instinktin
Për dekada me radhë, familja mbretërore norvegjeze ishte e famshme për aftësinë e saj për të kuptuar humorin e publikut.
Sot duket se ky instinkt është zhdukur.
Monarkia nuk ka qenë kurrë më pak popullore sesa tani. Një në tre norvegjezë beson se mbreti aktual, Harald V, duhet të jetë monarku i fundit i vendit.
Kjo është veçanërisht domethënëse në një vend si Norvegjia.
Norvegjezët nuk kanë qenë kurrë natyrshëm të prirur ndaj aristokracisë. Kushtetuta e vitit 1814 e shfuqizoi fisnikërinë dhe kultura politike e vendit është ndërtuar mbi idealin e barazisë. Norvegjezët nuk ndihen rehat në rolin e nënshtetasve.
Megjithatë, kur Norvegjia u shkëput nga Suedia në vitin 1905, shumica dërrmuese e popullsisë votoi për ruajtjen e monarkisë.
Familja mbretërore e justifikoi këtë besim.
Mbreti Haakon VII u bë simbol i rezistencës kundër pushtimit nazist gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Pasardhësi i tij, Olav V, fitoi dashurinë e popullit për thjeshtësinë e tij legjendare. Gjatë krizës së naftës në vitin 1973 ai udhëtonte me tramvaj si qytetarët e zakonshëm.
Edhe Harald V dhe princi Haakon u perceptuan për vite me radhë si figura moderne, të ndershme dhe pranë njerëzve.
Familja mbretërore mbështeti hapur emigrantët, komunitetin LGBTQ+ dhe grupet e margjinalizuara. Ajo krijoi identitetin e një monarkie popullore, jo elitare.
Madje edhe zgjedhjet sentimentale të anëtarëve të saj, si martesa e Haakonit me Mette-Marit – një nënë beqare me një të kaluar të trazuar – u interpretuan si dëshmi se dashuria ishte më e rëndësishme se protokolli.
Monarkia dukej si një përrallë moderne.
Fundi i pafajësisë
Por sot ajo përrallë është zbehur.
Organizata humanitare dhe kulturore që dikur krenoheshin me mbështetjen e Mette-Marit kanë filluar të distancohen prej saj.
Në rrjetet sociale klima është bërë toksike. Shumë e akuzojnë padrejtësisht princeshën si bashkëfajtore në krimet e Epstein ose në veprimet e djalit të saj. Të tjerë pretendojnë se sëmundja e saj është përdorur për të fituar simpati publike.
Nuk ekzistojnë prova për akuza të tilla.
Por narrativa fillestare e pallatit, e cila rezultoi e paplotë dhe në disa raste mashtruese, krijoi terrenin ideal për teoritë konspirative.
Kjo është tragjedia e vërtetë e monarkisë norvegjeze.
Jo skandali në vetvete, por humbja e besimit.
Sot ende dy të tretat e norvegjezëve mbështesin institucionin monarkik. Republikanët në parlament mbeten pakicë dhe propozimet për shfuqizimin e monarkisë rrëzohen rregullisht.
Megjithatë, diçka ka ndryshuar në mënyrë të pakthyeshme.
Monarkia nuk perceptohet më si e paprekshme.
Kontakti me Epstein u kujtoi shumë norvegjezëve se, pavarësisht imazhit të thjeshtësisë, familja mbretërore i përket një elite globale me privilegje dhe lidhje që qytetarët e zakonshëm nuk i kanë.
Norvegjezët shpresojnë sinqerisht që Mette-Marit të shërohet dhe të rikthehet në jetën publike. Por shëndeti i saj është vetëm një pjesë e problemit.
Sfida më e madhe mbetet rindërtimi i besimit.
Sepse legjitimiteti i monarkisë norvegjeze nuk mbështetet vetëm te Kushtetuta apo tradita. Ai mbështetet mbi dashurinë dhe respektin e qytetarëve.
Dhe këto janë pasuri që, sapo humbasin, rikuperohen shumë më vështirë sesa një fron.