Për t’u orientuar në rrugë, ju duhet trajnim. Kjo është arsyeja pse të mos varesh shumë nga GPS ndihmon për të pasur një memorie hapësinore më të zhvilluar.
A jemi ende të aftë të gjejmë vetë rrugën, apo ia kemi dorëzuar këtë aftësi një pajisjeje në xhep? Një udhëtim i thjeshtë me GPS duket si lehtësim modern, një mënyrë për të shmangur humbjet në rrugë dhe stresin e orientimit. Por pas kësaj komoditeti fshihet një pyetje më serioze: sa po e stërvitim, ose po e lëmë pas dore, “hartën” tonë të brendshme?
Shkenca sugjeron se varësia e tepruar nga navigatorët satelitorë nuk është krejt e pafajshme. Kur i besojmë verbërisht GPS-it, truri ynë humbet një pjesë të ushtrimit të tij natyror të orientimit. Në vend që të ndërtojmë vetë rrugë mendore, të vëzhgojmë shenja, kthesa dhe pika referimi, ne thjesht ndjekim udhëzime të gatshme. Dhe me kalimin e kohës, kjo mund të dobësojë kujtesën hapësinore – aftësinë për të organizuar informacionin mbi mjedisin dhe për të krijuar një hartë mendore të botës përreth nesh.
Në thelb, truri ynë funksionon si një “navigator mendor”. Sa më shumë e përdorim për të lundruar në hapësirë, aq më i fortë bëhet sistemi i tij i orientimit.
Këtë e mbështet një studim i Universitetit McMaster në Kanada, i cili analizoi njerëz nga mosha 18 deri në 87 vjeç me nivele të ndryshme aftësie në orientim. Studimi u fokusua te një aktivitet i quajtur “orientim në terren” – një lloj sporti ku pjesëmarrësit duhet të lëvizin në pyll ose në qytet pa rrugë të paracaktuara, duke u bazuar vetëm në hartë dhe busull për të kaluar nga një pikë në tjetrën.
Rezultatet ishin të qarta: ata që kishin më shumë përvojë në këtë aktivitet kishin edhe një përfaqësim më të saktë mendor të hapësirës dhe një kujtesë më të zhvilluar për orientimin. Me fjalë të tjera, orientimi nuk është një talent i lindur i pandryshueshëm, por një aftësi që stërvitet dhe forcohet me praktikë.
Këtë ide e mbështet edhe një tjetër kërkim i kryer nga Universiteti i Lionit dhe University College London, i cili tregon se mjedisi ku rritesh ka ndikim të drejtpërdrejtë në aftësinë për t’u orientuar. Njerëzit që rriten në zona rurale ose në qytete me strukturë komplekse dhe të parregullt zhvillojnë më lehtë ndjenjën e drejtimit. Në të kundërt, ata që rriten në qytete me plan urbanistik të thjeshtë, ku rrugët formojnë rrjeta të rregullta dhe kënde të drejta, priren të mbështeten më pak në aftësitë e tyre natyrore të orientimit.
Në këtë këndvështrim, GPS-i nuk është thjesht një mjet ndihmës, por edhe një faktor që mund të ndikojë në mënyrën se si truri ynë ndërton marrëdhënien me hapësirën. Sa më pak të “humbim” me vetëdije, aq më pak e ushtrojmë aftësinë për të mos humbur.