Last Updated on 09/07/2026 by Kesjana
**
Përdorimi i pakontrolluar i inteligjencës artificiale mund të ndikojë në mënyrën se si mësojmë, kujtojmë dhe analizojmë informacionin. Kjo është ajo që sugjerojnë disa studime të fundit, të cilat tregojnë se, kur IA zëvendëson përpjekjen mendore dhe jo e mbështet atë, mund të çojë në një lloj “tërheqjeje njohëse”, duke dobësuar kujtesën, përqendrimin dhe aftësinë për të menduar në mënyrë kritike. Sipas studiuesve, kalimi nga epoka e internetit në atë të inteligjencës artificiale po ndryshon mënyrën se si përpunojmë informacionin. Në vend që të kërkojmë, krahasojmë dhe sintetizojmë të dhëna, gjithnjë e më shpesh marrim përgjigje të gatshme, të cilat konsumohen pa shumë reflektim. Shkrimtarja dhe pedagogia britanike Daisy Christodoulou e krahason këtë fenomen me ushqimin e përpunuar: ashtu si një dietë e pasur me ushqime të gatshme mund të dëmtojë shëndetin fizik, edhe informacioni “i parapërtypur” mund të dobësojë aftësitë tona njohëse.
*Çfarë tregoi studimi i MIT*
Një studim i fundit i MIT analizoi aktivitetin cerebral të pjesëmarrësve që shkruanin ese në tre mënyra: pa asnjë ndihmë, duke përdorur Google ose me ndihmën e ChatGPT. Përmes elektroencefalogramës (EEG), studiuesit vunë re se ata që përdornin ChatGPT kishin lidhje më të dobëta mes zonave të trurit, më pak përqendrim dhe një ndjenjë më të ulët autorësie mbi tekstin që kishin shkruar. Kur të njëjtët pjesëmarrës u kërkua të shkruanin më vonë pa ndihmën e IA-së, ata kishin më shumë vështirësi të kujtonin idetë që kishin trajtuar më parë. Studiuesit paralajmërojnë se delegimi i vazhdueshëm i proceseve mendore te modelet gjuhësore mund të ndikojë negativisht në procesin e të mësuarit. Profesori i psikologjisë Carlo Reverberi nga Universiteti i Milano-Bicocca thekson se të mësuarit kërkon përballje me vështirësinë dhe frustrimin e të kuptuarit të thellë. Pa këtë proces, njohuritë mbeten sipërfaqësore dhe harrohen më lehtë.
*Ndikimi te kujtesa*
Edhe një studim i Universitetit Federal të Rio de Janeiro arriti në përfundimin se studentët që përdornin ChatGPT pa kufizime kujtonin mesatarisht vetëm 57,5% të materialit, krahasuar me 68,5% të atyre që studionin pa ndihmën e inteligjencës artificiale. Sipas studiuesve, përdorimi i IA-së si zëvendësim i mendimit mund të dobësojë kujtesën afatgjatë dhe të krijojë varësi nga përgjigjet e gatshme.
*Kur IA bëhet një aleate*
Ekspertët theksojnë se problemi nuk është vetë inteligjenca artificiale, por mënyra si përdoret. Kur funksionon si tutor dhe jo si zëvendësues, ajo mund të përmirësojë ndjeshëm procesin e të nxënit. Reverberi përdor me studentët e tij një sistem të ngjashëm me NotebookLM, i cili punon vetëm mbi materialet e ofruara nga pedagogët. Ky mjet krijon përmbledhje, pyetësorë dhe ushtrime vetëvlerësimi, ndërsa nxit studentët të arsyetojnë përmes pyetjeve, në vend që t’u japë menjëherë përgjigjen.
*Nota më të mira, por njohuri më të dobëta*
Një tjetër studim nga Universiteti i Pensilvanisë tregoi se studentët që merrnin zgjidhjet direkt nga ChatGPT përmirësuan rezultatet gjatë ushtrimeve me 48%, por kur u testuan pa ndihmën e IA-së, performanca e tyre ra me 17%. Ndërkohë, studentët që përdorën një chatbot të projektuar si tutor nga mësuesit përmirësuan rezultatet me 127%, duke treguar se mënyra e përdorimit të inteligjencës artificiale është vendimtare.
*Rënie e mendimit kritik*
Një studim mbi 666 persona, i realizuar nga sociologu Michael Gerlich në SBS Swiss Business School, evidentoi se individët që delegojnë më shpesh detyrat mendore te IA kanë prirje të shfaqin aftësi më të dobëta të mendimit kritik. Sipas tij, studentët diskutojnë gjithnjë e më pak mes tyre dhe preferojnë t’i drejtohen chatbotëve për çdo paqartësi. Edhe algoritmet e rrjeteve sociale, të mbështetur në inteligjencën artificiale, favorizojnë konsumimin e përmbajtjeve të shkurtra dhe të lehta, duke reduktuar reflektimin kritik.
*Mos u mjaftoni me përgjigjen e parë*
Profesori i neuroetikës Andrea Lavazza paralajmëron për të ashtuquajturin “efekt ankorimi”: njerëzit priren të pranojnë përgjigjen e parë të dhënë nga IA, pa kërkuar alternativa apo këndvështrime të ndryshme. Ai këshillon që përdoruesit të sfidojnë vazhdimisht chatbot-in me pyetje të reja, të kërkojnë argumente kundërshtuese dhe të verifikojnë informacionin në burime të tjera. Vetëm kështu inteligjenca artificiale shndërrohet në një mjet mbështetës dhe jo në një zëvendësim të arsyetimit njerëzor.
*Rreziku i humbjes së aftësive*
Sipas studiuesve, edhe profesionistët mund të përballen me fenomenin e njohur si “deskilling”, pra humbjen graduale të aftësive për shkak të mosushtrimit të tyre. Një mjek, për shembull, mund ta përdorë IA-në për të përmbledhur artikuj shkencorë, por jo për t’ia deleguar plotësisht gjykimin klinik. Në të njëjtën kohë, studime të kryera nga Carnegie Mellon University dhe Microsoft kanë vërejtur ulje të angazhimit kritik dhe të aftësisë për zgjidhjen e problemeve te punonjësit që përdorin rregullisht inteligjencën artificiale në punë.
*IA rrit produktivitetin, por mund të ulë origjinalitetin*
Në fushën e shkrimit dhe krijimtarisë, inteligjenca artificiale ndihmon në prodhimin më të shpejtë të përmbajtjeve dhe përmirëson cilësinë e punës, veçanërisht te personat me më pak përvojë. Një studim i MIT tregon se përdorimi i ChatGPT rriti cilësinë e teksteve me 18% dhe uli kohën e shkrimit me 40%. Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë se përdorimi masiv i modeleve gjuhësore po i bën tekstet gjithnjë e më të ngjashme mes tyre, duke reduktuar larminë krijuese. Profesoresha e neuroshkencës Cristina Becchio thekson se IA është shumë e mirë në kombinimin e informacionit ekzistues, por ende nuk arrin nivelin e krijimtarisë së njerëzve më inovatorë. Sipas saj, sistemi më i mirë mbetet bashkëpunimi mes njeriut dhe inteligjencës artificiale. Ekspertët bien dakord se IA nuk duhet parë si zëvendësuese e mendimit njerëzor, por si një mjet që mund të përmirësojë produktivitetin dhe të nxënit, nëse përdoret me vetëdije, verifikim kritik dhe si mbështetje, jo si shkurtore për të shmangur përpjekjen mendore. Një studim i fundit i MIT analizoi aktivitetin cerebral të pjesëmarrësve që shkruanin ese në tre mënyra: pa asnjë ndihmë, duke përdorur Google ose me ndihmën e ChatGPT. Përmes elektroencefalogramës (EEG), studiuesit vunë re se ata që përdornin ChatGPT kishin lidhje më të dobëta mes zonave të trurit, më pak përqendrim dhe një ndjenjë më të ulët autorësie mbi tekstin që kishin shkruar. Kur të njëjtët pjesëmarrës u kërkua të shkruanin më vonë pa ndihmën e IA-së, ata kishin më shumë vështirësi të kujtonin idetë që kishin trajtuar më parë. Studiuesit paralajmërojnë se delegimi i vazhdueshëm i proceseve mendore te modelet gjuhësore mund të ndikojë negativisht në procesin e të mësuarit. Profesori i psikologjisë Carlo Reverberi nga Universiteti i Milano-Bicocca thekson se të mësuarit kërkon përballje me vështirësinë dhe frustrimin e të kuptuarit të thellë. Pa këtë proces, njohuritë mbeten sipërfaqësore dhe harrohen më lehtë.
*Ndikimi te kujtesa*
Edhe një studim i Universitetit Federal të Rio de Janeiro arriti në përfundimin se studentët që përdornin ChatGPT pa kufizime kujtonin mesatarisht vetëm 57,5% të materialit, krahasuar me 68,5% të atyre që studionin pa ndihmën e inteligjencës artificiale. Sipas studiuesve, përdorimi i IA-së si zëvendësim i mendimit mund të dobësojë kujtesën afatgjatë dhe të krijojë varësi nga përgjigjet e gatshme.
*Kur IA bëhet një aleate*
Ekspertët theksojnë se problemi nuk është vetë inteligjenca artificiale, por mënyra si përdoret. Kur funksionon si tutor dhe jo si zëvendësues, ajo mund të përmirësojë ndjeshëm procesin e të nxënit. Reverberi përdor me studentët e tij një sistem të ngjashëm me NotebookLM, i cili punon vetëm mbi materialet e ofruara nga pedagogët. Ky mjet krijon përmbledhje, pyetësorë dhe ushtrime vetëvlerësimi, ndërsa nxit studentët të arsyetojnë përmes pyetjeve, në vend që t’u japë menjëherë përgjigjen.
*Nota më të mira, por njohuri më të dobëta*
Një tjetër studim nga Universiteti i Pensilvanisë tregoi se studentët që merrnin zgjidhjet direkt nga ChatGPT përmirësuan rezultatet gjatë ushtrimeve me 48%, por kur u testuan pa ndihmën e IA-së, performanca e tyre ra me 17%. Ndërkohë, studentët që përdorën një chatbot të projektuar si tutor nga mësuesit përmirësuan rezultatet me 127%, duke treguar se mënyra e përdorimit të inteligjencës artificiale është vendimtare.
*Rënie e mendimit kritik*
Një studim mbi 666 persona, i realizuar nga sociologu Michael Gerlich në SBS Swiss Business School, evidentoi se individët që delegojnë më shpesh detyrat mendore te IA kanë prirje të shfaqin aftësi më të dobëta të mendimit kritik. Sipas tij, studentët diskutojnë gjithnjë e më pak mes tyre dhe preferojnë t’i drejtohen chatbotëve për çdo paqartësi. Edhe algoritmet e rrjeteve sociale, të mbështetur në inteligjencën artificiale, favorizojnë konsumimin e përmbajtjeve të shkurtra dhe të lehta, duke reduktuar reflektimin kritik.
*Mos u mjaftoni me përgjigjen e parë*
Profesori i neuroetikës Andrea Lavazza paralajmëron për të ashtuquajturin “efekt ankorimi”: njerëzit priren të pranojnë përgjigjen e parë të dhënë nga IA, pa kërkuar alternativa apo këndvështrime të ndryshme. Ai këshillon që përdoruesit të sfidojnë vazhdimisht chatbot-in me pyetje të reja, të kërkojnë argumente kundërshtuese dhe të verifikojnë informacionin në burime të tjera. Vetëm kështu inteligjenca artificiale shndërrohet në një mjet mbështetës dhe jo në një zëvendësim të arsyetimit njerëzor.
*Rreziku i humbjes së aftësive*
Sipas studiuesve, edhe profesionistët mund të përballen me fenomenin e njohur si “deskilling”, pra humbjen graduale të aftësive për shkak të mosushtrimit të tyre. Një mjek, për shembull, mund ta përdorë IA-në për të përmbledhur artikuj shkencorë, por jo për t’ia deleguar plotësisht gjykimin klinik. Në të njëjtën kohë, studime të kryera nga Carnegie Mellon University dhe Microsoft kanë vërejtur ulje të angazhimit kritik dhe të aftësisë për zgjidhjen e problemeve te punonjësit që përdorin rregullisht inteligjencën artificiale në punë.
*IA rrit produktivitetin, por mund të ulë origjinalitetin*
Në fushën e shkrimit dhe krijimtarisë, inteligjenca artificiale ndihmon në prodhimin më të shpejtë të përmbajtjeve dhe përmirëson cilësinë e punës, veçanërisht te personat me më pak përvojë. Një studim i MIT tregon se përdorimi i ChatGPT rriti cilësinë e teksteve me 18% dhe uli kohën e shkrimit me 40%. Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë se përdorimi masiv i modeleve gjuhësore po i bën tekstet gjithnjë e më të ngjashme mes tyre, duke reduktuar larminë krijuese. Profesoresha e neuroshkencës Cristina Becchio thekson se IA është shumë e mirë në kombinimin e informacionit ekzistues, por ende nuk arrin nivelin e krijimtarisë së njerëzve më inovatorë. Sipas saj, sistemi më i mirë mbetet bashkëpunimi mes njeriut dhe inteligjencës artificiale. Ekspertët bien dakord se IA nuk duhet parë si zëvendësuese e mendimit njerëzor, por si një mjet që mund të përmirësojë produktivitetin dhe të nxënit, nëse përdoret me vetëdije, verifikim kritik dhe si mbështetje, jo si shkurtore për të shmangur përpjekjen mendore./kb