Më 1867, kimisti, inxhinieri dhe industrialisti suedez Alfred Nobel prezantoi për herë të parë dinamitin, shpikjen që do të revolucionarizonte ndërtimin e tuneleve, hekurudhave dhe minierave, por që njëkohësisht do të përdorej gjerësisht edhe në luftëra. Dinamiti ishte një formë shumë më e sigurt për përdorimin e nitroglicerinës, një lëndë jashtëzakonisht e paqëndrueshme, dhe e shndërroi Nobelin në një nga njerëzit më të pasur të kohës. Megjithatë, pasuria e tij u shoqërua edhe me një reputacion të diskutueshëm, pasi shpikja e tij u lidh ngushtë me shkatërrimin dhe vdekjen.
Një kthesë vendimtare në jetën e Nobelit ndodhi në vitin 1888. Pas vdekjes së vëllait të tij, Ludvig Nobel, një gazetë franceze botoi gabimisht nekrologjinë e Alfredit me titullin tronditës: “Vdiq tregtari i vdekjes”. Gazeta e përshkruante si njeriun që ishte pasuruar duke gjetur mënyra më efikase për të vrarë njerëzit. Leximi i kësaj nekrologjie e tronditi thellë Nobelin, i cili kuptoi se kjo mund të ishte mënyra se si historia do ta kujtonte.
I vendosur të linte një trashëgimi krejt tjetër, Nobel hartoi testamentin e tij, duke përcaktuar që pjesa më e madhe e pasurisë së tij të përdorej për krijimin e një fondi që do të shpërblente çdo vit njerëzit që kishin sjellë përfitimin më të madh për njerëzimin. Ai ishte veçanërisht i interesuar për përparimin shkencor dhe mjekësinë eksperimentale, duke besuar se zbulimet në laborator mund të përmirësonin jetën e njerëzve.
Pas vdekjes së tij, më 1896, u krijuan Çmimet Nobel, të cilat fillimisht përfshinin pesë fusha: Fizikën, Kiminë, Fiziologjinë ose Mjekësinë, Letërsinë dhe Paqen. Më 1969, Banka Qendrore e Suedisë financoi krijimin e Çmimit për Shkencat Ekonomike në kujtim të Alfred Nobelit, i administruar nga Fondacioni Nobel dhe i ndarë në të njëjtën ceremoni me pesë çmimet e tjera.
Kështu, njeriu që dikur u quajt “tregtari i vdekjes” u bë simboli më prestigjioz botëror i shkencës, letërsisë dhe paqes. Ironikisht, trashëgimia e tij nuk lidhet më me dinamitin, por me çmimin që vazhdon të nderojë ata që punojnë “për të mirën e mbarë njerëzimit”.
Përgatiti: L.Veizi