Last Updated on 03/08/2026 by Anisa

Libri i arkitekturës që ka shkaktuar protesta kundër megaprojektit luksoz të familjes Trump në Shqipëri

Protestuesit kundër kryeministrit të Shqipërisë Edi Rama kanë shfaqur postera me kopertinën e librit dhe kanë dërguar një kopje në SPAK për shqyrtimin e qindra rasteve të korrupsionit në planifikimin urban që përmban libri.

Historia ndonjëherë merr kthesa të papritura. Edi Rama, kryeministri shqiptar, shkroi parathënien e një libri duke menduar se do të festonte rolin e qeverisë së tij në modernizimin urban të vendit. Përkundrazi, Dosjet Shqiptare janë bërë një nga simbolet e demonstratave masive kundër qeverisë shqiptare dhe ndoshta edhe një provë inkriminuese: protestuesit, të cilët kanë shfaqur postera me kopertinën e librit gjatë marshimeve , i kanë dërguar një kopje SPAK duke pretenduar se ai përmban prova për korrupsion në më shumë se 500 projekte zhvillimi urban.

«Një libër nuk mund të zgjedhë se si do të lexohet pasi të botohet», thotë Anneke Abhelakh, kuratore dhe redaktore e librit. «Përmbajtja nuk ka ndryshuar, por momenti historik në të cilin interpretohet ka ndryshuar. I njëjti material që u paraqit si provë e transformimit të vendit, tani shfaqet në debatin publik si provë e mungesës së transparencës dhe keqmenaxhimit të atij transformimi».

Gati 800 faqet e Dosjeve Shqiptare , sipas fjalëve të redaktorit të saj, kapin “20 vjet transformim arkitektonik në Shqipëri me pjesëmarrjen e më shumë se 60 arkitektëve nga e gjithë bota përmes intervistave, eseve, fotografive, hartave dhe kujtimeve të projektit”.

“Të gjithë këta elementë pikturojnë një portret të një periudhe në të cilën arkitektura ishte e lidhur me identitetin në ndryshim të Shqipërisë. Thuhet se është një libër për arkitekturën, por unë mendoj se është, më tepër, një libër për marrëdhëniet përmes të cilave prodhohet arkitektura”, shton ai.

Darka informale dhe telefonata

Libri detajon, për shembull, se si arkitekti amerikan Sam Chermayeff punoi në disa projekte në Shqipëri pasi u punësua jashtë proceseve të tenderimit ose procedurave të rregulluara administrative. Gjithçka u rregullua përmes darkave informale dhe telefonatave me Edi Ramën dhe zyrtarë të tjerë qeveritarë, të cilët, me sa duket, më vonë lehtësuan aksesin në tokën publike.

Për më tepër, Dosjet Shqiptare përmbajnë plane dhe raporte për projekte turistike të planifikuara në zonat e mbrojtura, të datuara përpara se Parlamenti Shqiptar të miratonte reformën e Ligjit për Zonat e Mbrojtura që lejonte ndërtimin në këto ekosisteme. Ambientalistët dhe protestuesit dyshojnë se kjo reformë ligjore ishte bërë posaçërisht për këto zhvillime urbane.

Qendra Debatik e Artit Bashkëkohor është një kolektiv arti i pavarur që kombinon kritikën politike dhe praktikat artistike që synojnë “analizimin e zbatimit të neoliberalizmit në Shqipëri”. Për anëtarët e saj, të përfshirë në mënyrë aktive në trazirat sociale që kanë tronditur vendin ballkanik që nga fundi i majit, “libri pa dashje ekspozon pikërisht mekanizmat që kërkon të lavdërojë. Nuk ka asgjë në faqet e tij që i ngjan një projekti për komunitetin. Janë të gjitha rrokaqiej, hotele luksoze dhe zhvillime private, shumë prej të cilave të planifikuara në tokë publike ose në zona të mbrojtura natyrore”.

Protestat masive filluan në kundërshtim me ndërtimin e një resorti luksoz në ishullin Adriatik të Sazanit, një projekt në të cilin është i përfshirë Jared Kushner, dhëndri i Donald Trump. “Por kjo është vetëm pika e fundit,” argumentojnë anëtarët e DebatikCenter, “sepse zhgënjimi me mënyrën se si është menaxhuar planifikimi urban dhe bumi i turizmit daton vite më parë. Në thelb, protesta drejtohet kundër një forme të caktuar të kapitalizmit grabitqar, të sponsorizuar nga shteti, zakonisht nën udhëheqës autoritarë që simpatizojnë të djathtën ekstreme. Familja Trump e mishëron këtë model veçanërisht mirë, por nuk janë të vetmit.”

Për të plaçkitur “Edenin e fundit të Evropës”

Menjëherë pas fillimit të protestave në Shqipëri, u bë publik një hetim gazetaresk nga Progressive International. “Dosjet Edi Rama” është rezultat i rrjedhjes së një sërë dokumentesh zyrtare që zbulojnë një rrjet të dyshuar për trafik droge dhe pastrim parash që rrethon kryeministrin shqiptar.

Hetimi zbulon se si Komiteti Kombëtar i Territorit (KKT), i kryesuar nga vetë Rama, dyshohet se ka dhënë sistematikisht leje ndërtimi në bregdetin e Adriatikut dhe në Tiranë për kompani të lidhura me pastrim parash.

Midis tyre është një kompleks luksoz turistik në ligatinën e mbrojtur të Zvërnecit, i lidhur gjithashtu me Jared Kushnerin dhe i ndërtuar në tokë të marrë nëpërmjet titujve të falsifikuar të pronësisë nga periudha osmane.

Skema shfrytëzon figurën ligjore të “investitorit strategjik”, të krijuar nga qeveria për të shpronësuar pronarët e pronave dhe për të mbrojtur kompanitë e ndërtimit nga ndjekja penale. Hetimi nga Zyra e Prokurorit të Posaçëm Kundër Korrupsionit (SPAK) – e cila tashmë ka urdhëruar 20 arrestime dhe ka ngrirë më shumë se 100 milionë euro në asete – i lidh këto koncesione me bosët e drogës dhe figurat politike.

«Kjo është një qeveri oligarkësh dhe krimi të organizuar kundër popullit të Shqipërisë», shpjegon Fatos Lubonja, një nga intelektualët më kritikë të administratës aktuale dhe një i burgosur politik gjatë diktaturës komuniste të Enver Hoxhës. «Që kur Rama erdhi në pushtet, oligarkët dhe krimi i organizuar kanë marrë kontrollin e të gjitha institucioneve, dhe opozita është dobësuar gjithnjë e më shumë. Rrokaqiejt dhe vendpushimet turistike po zënë gjithnjë e më shumë hapësirë, dhe pastrimi i parave është bërë e vetmja mënyrë për të drejtuar vendin, duke pasur parasysh se Shqipëria nuk ka arritur të ndërtojë një ekonomi të qëndrueshme», reflekton Lubonja.