Përgatiti: Leonard Veizi
Në malet e Toskanës, aty ku Alpet Apuane zbresin drejt Versilias dhe deti i Tirrenit nuk është shumë larg, ndodhet një fshat që në hartë mund të duket i parëndësishëm: Sant’Anna di Stazzema. Një vend i vogël, i shpërndarë nëpër shpatet e gjelbra, rreth 660 metra mbi nivelin e detit. Në verën e vitit 1944, ai ishte bërë edhe strehë për njerëz që ishin larguar nga zonat e luftës.
Por mëngjesi i 12 gushtit 1944 do ta kthente përgjithmonë emrin e këtij fshati në një nga faqet më të zeza të historisë së pushtimit nazist të Italisë. Në pak orë, Sant’Anna di Stazzema u shndërrua nga një vend strehimi në një vend masakre.
Italia nën pushtim
Në verën e vitit 1944, fronti italian po lëvizte ngadalë drejt veriut. Roma kishte rënë në qershor dhe trupat aleate po përparonin. Gjermanët tërhiqeshin drejt veriut, ndërsa në zonat e pushtuara vepronin formacione të ndryshme të Rezistencës italiane. Në Toscana dhe në Versilia, përplasjet midis partizanëve dhe forcave gjermane ishin bërë gjithnjë e më të shpeshta.
Sant’Anna, megjithatë, nuk ishte një qendër e madhe ushtarake. Përkundrazi, në fillim të gushtit 1944, zona ishte shpallur nga gjermanët një “zona bianca” (zonë e bardhë), një vend ku civilët mund të strehoheshin. Partizanët ishin larguar nga fshati dhe nuk kishte ndonjë përballje ushtarake që ta shpjegonte atë që do të ndodhte pak ditë më vonë.
Kjo është një nga arsyet pse Sant’Anna di Stazzema nuk mund të shpjegohet thjesht si një “betejë” apo si një përplasje e zakonshme kundër Rezistencës. Ishte një masakër ndaj civilëve.
Katër kolonat
Para agimit të 12 gushtit, forcat gjermane u nisën drejt Sant’Annas. Tre reparte të 16. SS-Panzergrenadier-Division “Reichsführer-SS” u afruan nga drejtime të ndryshme, ndërsa një repart tjetër u vendos më poshtë, pranë Valdicastello-s, për të mbyllur rrugët e largimit. Me forcat gjermane vepronin edhe bashkëpunëtorë italianë të formacioneve fashiste.
Komanda e divizionit ishte në duart e gjeneralit SS Max Simon, ndërsa operacioni në terren lidhet me repartet e regjimentit të 35-të SS dhe komandantë si Anton Galler. Gjermanët nuk po hynin në fshat për të zhvilluar një betejë frontale. Po e rrethonin.
Fshati rrethohet
Në orët e para të mëngjesit, banorët nisën të kuptonin se diçka po ndodhte. Ushtarët gjermanë shfaqeshin nëpër rrugicat dhe shpatet përreth, ndërsa njerëzit që tentonin të largoheshin ndesheshin me forca të tjera. Për shumë familje, instinkti i parë ishte të fshiheshin. Gra, fëmijë, të moshuar dhe refugjatë u mblodhën në shtëpi, stalla, hambarë dhe ndërtesa të tjera. Por ushtarët nisën t’i nxirrnin prej tyre, duke i grumbulluar në grupe të mëdha përpara se të nisnin ekzekutimet me armë automatike dhe granata dore.
Kisha e Sant’Annas
Një nga skenat më të tmerrshme ndodhi pranë kishës së fshatit. Famullitari Don Fiore Menguzzo ishte ndër viktimat e para; ai u vra në mënyrë brutale dhe më pas ushtarët u kthyen kundër njerëzve që ishin mbledhur aty.
Kisha, që duhej të ishte vendi ku njerëzit kërkonin mbrojtje, u shndërrua në një nga skenat e masakrës. Më pas, trupat u dogjën bashkë me shtëpitë, hambarët dhe ndërtesat e tjera nëpër fshat. Qëllimi nuk ishte vetëm të vriteshin njerëzit, por të zhdukej edhe gjurma e asaj që kishte ndodhur.
Fëmijët mes viktimave
Në Sant’Anna nuk u vranë vetëm burra që mund të dyshoheshin për lidhje me Rezistencën. U vranë gra, të moshuar dhe fëmijë.
560 viktima është shifra tradicionale e përfshirë në kujtesën publike.
Rreth 130 fëmijë llogariten mes viktimave sipas burimeve historike.
Anna Pardini, vetëm 20 ditëshe, ishte viktima më e vogël e identifikuar.
Kjo e bën edhe më të qartë natyrën e krimit: nuk ishte një përleshje midis dy ushtrive, as një betejë ku civilët u gjendën rastësisht mes zjarrit. Ishte një operacion ku civilët u bënë objektivi i mirëfilltë.
Tre orë terror dhe politika e terrorit
Masakra zgjati disa orë, gjatë të cilave rrugët ishin të mbyllura dhe fshati plotësisht i rrethuar. Dëshmitë e mbledhura pas luftës treguan për një dhunë sistematike. Për një kohë të gjatë, ngjarja u paraqit si një aksion kundër partizanëve, por hetimet dhe proceset gjyqësore italiane arritën në përfundimin se masakra ishte pjesë e politikës së terrorit që shoqëroi tërheqjen gjermane nga Italia, me qëllim për të thyer mbështetjen e popullsisë për Rezistencën.
Pas masakrës: “Dollapi i turpit” dhe drejtësia e vonuar
Kur vrasësit u larguan, të mbijetuarit u përballën me një pamje të paimagjinueshme: familje të tëra të zhdukura, shtëpi të djegura dhe trupa të shpërndarë nëpër fshat. Për dekada, Sant’Anna mbeti një plagë e hapur dhe një krim pa përgjigjen e duhur institucionale.
Një kthesë e rëndësishme erdhi në vitet 1990, kur në Romë u zbulua i ashtuquajturi “Armadio della vergogna” (“Dollapi i turpit”), ku ndodheshin qindra dosje të krimeve të luftës naziste. Sipas Treccani-t, ky zbulim ndihmoi në hapjen e rrugës për procesin gjyqësor.
22 qershor 2005: Tribunali Ushtarak i La Spezias shpalli fajtorë dhjetë ish-ushtarakë gjermanë, duke i dënuar me burgim të përjetshëm për një operacion të planifikuar kundër civilëve.
8 nëntor 2007: Vendimi u konfirmua përfundimisht nga Gjykata e Kasacionit.
Megjithatë, kishte një paradoks të hidhur: të dënuarit ishin në moshë shumë të madhe dhe dënimet nuk u vuajtën në praktikë. Drejtësia kishte ardhur, por me gjashtë dekada vonese.
Numri 560 dhe debati historik
Përkujtimi zyrtar vazhdon të lidhet me shifrën e 560 viktimave, e cila përdoret nga komuniteti dhe institucionet lokale. Por historiografia më e re ka rishikuar dokumentacionin:
Një projekt kërkimor gjermano-italian dhe puna e lidhur me projektin “Atlante delle stragi naziste e fasciste in Italia” vlerësojnë 392 viktima.
Studime të tjera që kufizojnë territorin vetëm në zonën e Sant’Annas kanë dhënë shifra edhe më të ulëta.
Kjo nuk e zvogëlon aspak përmasën e krimit; përkundrazi, tregon se pas tetë dekadash historianët vazhdojnë të rindërtojnë identitetin e secilës viktimë. Sepse pas çdo numri qëndron një njeri, një emër, një familje dhe një jetë e ndërprerë.
Sant’Anna sot
Sot Sant’Anna di Stazzema është një nga vendet më të rëndësishme të kujtesës së krimeve nazifashiste në Itali. Në fshat ndodhet Muzeu Historik i Rezistencës, ndërsa zona është pjesë e Parco Nazionale della Pace di Sant’Anna di Stazzema (Parkut Kombëtar të Paqes), ku çdo 12 gusht zhvillohet ceremonia Përkujtimore. Kisha, monumentet, varrezat dhe peizazhi përbëjnë një vend ku historia është ende e pranishme në gurë.
Në historinë e Luftës së Dytë Botërore ka qindra data të shkruara me gjak, por Sant’Anna di Stazzema ka një veçanti të tmerrshme: njerëzit që u vranë atë mëngjes nuk po luftonin.
Më 12 gusht 1944, lufta tregoi fytyrën e saj më të errët: atë të një pushteti që e kthen civilin e pambrojtur në objektiv dhe terrorin në armë. Sot, tetë dekada më vonë, emri i Sant’Anna di Stazzema qëndron si një paralajmërim i fortë që kjo datë të mos mbetet kurrë thjesht një shifër në kalendar.