Nga Leonard Veizi
Në mëngjesin e 24 gushtit të vitit 79 pas Krishtit, Pompei ishte një qytet i gjallë romak. Në rrugët e tij lëviznin tregtarë, artizanë, skllevër e qytetarë; në tavernat e vogla përgatitej ushqimi dhe në shtëpitë e pasura dita kishte nisur si çdo ditë tjetër. Askush nuk e dinte se qyteti po hynte në orët e fundit të historisë së tij.
Pak pas mesditës, mali Vezuv shpërtheu.
Nga krateri u ngrit një kolonë gjigante hiri, gazrash dhe fragmentesh shkëmbore, që u përhap mbi qiellin e Kampanjës. Toka u drodh, drita e diellit u zbeh dhe mbi qytet nisën të binin copa shtufi e hi. Për banorët e Pompeit, ajo që në fillim mund të dukej si një tërmet i pazakontë u shndërrua shpejt në një katastrofë të papërfytyrueshme.
Shpërthimi vazhdoi për orë të tëra. Shtresat e hirit dhe të shtufit u grumbulluan mbi çati, rrugë dhe ndërtesa. Çatitë nisën të shemben nën peshën e materialit vullkanik. Disa banorë u përpoqën të iknin, të tjerë kërkuan strehim në shtëpitë e tyre.
Pastaj erdhi faza më vdekjeprurëse.
Nga shpatet e Vezuvit zbritën rrjedhat piroklastike – masa të dendura gazrash, hiri dhe materialesh vullkanike me temperatura ekstreme, që lëviznin me shpejtësi marramendëse. Për ata që ndodheshin në rrugën e tyre, nuk kishte më kohë për t’u larguar.
Pompei u zhduk nën një shtresë të trashë hiri dhe shtufi. Herkulaneumi, qytet tjetër pranë Vezuvit, pësoi një fat po aq tragjik, ndonëse në një mënyrë tjetër: rrjedhat piroklastike e mbuluan dhe e ruajtën nën depozitime vullkanike.
Brenda një dite, një pjesë e botës romake u shndërrua në një varr.
Një dëshmitar nga larg
Katastrofa u pa edhe nga Plini i Ri, i cili ndodhej në Mizenum, në anën tjetër të Gjirit të Napolit. Në letrat e tij ai përshkroi renë e jashtëzakonshme që ngrihej mbi Vezuv dhe tregoi se si toka dridhej ndërsa njerëzit përpiqeshin të kuptonin se çfarë po ndodhte.
Xhaxhai i tij, Plini Plaku, komandant i flotës romake në Mizenum dhe një nga dijetarët më të njohur të kohës, u nis drejt zonës së katastrofës me anije. Ai donte të vëzhgonte shpërthimin, por edhe të ndihmonte njerëzit që po përpiqeshin të shpëtonin. Plini Plaku vdiq gjatë katastrofës, në Stabie.
Përshkrimet e Plinit të Ri do të bëheshin shekuj më vonë një nga burimet më të rëndësishme për të kuptuar shpërthimin. Pikërisht nga ai përshkrim vjen edhe termi “shpërthim plinian”, që përdoret nga vullkanologët për shpërthime me kolona të fuqishme vertikale hiri dhe gazrash.
Qyteti që vdekja e ruajti
Ironia më e madhe e Pompeit është se katastrofa që e shkatërroi e ruajti njëkohësisht.
Nën shtresat e hirit mbetën rrugët, shtëpitë, dyqanet, furrat e bukës, objektet e përditshme, mozaikët dhe afresket. Në disa raste u ruajtën edhe mbishkrimet e shkruara në mure. Gjurmët e jetës së zakonshme romake mbetën të vulosura për shekuj.
Kur gërmimet arkeologjike nisën të nxirrnin në dritë qytetin, Pompei u shndërrua në një kapsulë kohe. Nuk ishte më thjesht një qytet i zhdukur, por një pamje pothuajse e drejtpërdrejtë e jetës romake të shekullit I.
Edhe format e trupave të viktimave mbetën të regjistruara në shtresat e hirit. Kur materiali organik u shpërbë, la pas boshllëqe në depozitimin vullkanik. Arkeologët mundën t’i mbushnin këto zgavra me allçi, duke krijuar forma që tregojnë pozicionet e fundit të njerëzve në çastet e katastrofës.
24 gushti – apo një ditë vjeshte?
Për një kohë të gjatë, data tradicionale e shpërthimit ishte 24 gushti i vitit 79. Ajo lidhet me një version të dorëshkrimeve të letrave të Plinit të Ri.
Por arkeologjia ka sjellë pikëpyetje të rëndësishme. Në Pompein e gërmuar janë zbuluar prova që sugjerojnë një stinë më të vonshme: fruta vjeshtore, mbetje të përgatitjeve për dimër dhe monedha të lidhura me periudhën pas verës. Për këtë arsye, disa studiues kanë propozuar se shpërthimi mund të ketë ndodhur në tetor ose nëntor të vitit 79.
Pra, 24 gushti mbetet data tradicionale, por nuk mund të paraqitet më si një fakt absolutisht i pakontestueshëm.
Pompei në ekran
Historia e qytetit të varrosur ka ushqyer edhe imagjinatën e kinemasë. “Ditët e fundit të Pompeit” është bërë disa herë film dhe serial televiziv.
Një nga versionet më të njohura është filmi i vitit 1959, me Stiv Rivs, ndërsa ekziston edhe filmi italian i vitit 1935. Por për publikun televiziv të viteve ’80, një version veçanërisht i rëndësishëm ishte miniseriali italo-amerikan i vitit 1984, “Ditët e fundit të Pompeit”, me regji të Piter R. Hantit.
Miniseriali, i prodhuar në bashkëpunim me RAI-n dhe ABC-në, bazohej në romanin e vitit 1834 të Eduard Bulver-Litonit. Në qendër të rrëfimit ishte bota e Pompeit përpara katastrofës, me gladiatorë, intriga politike e fetare, dashuri dhe përplasje shoqërore. Në kast ishin Lorens Olivie, Franko Nero, Olivia Hasi, Nikollas Klei dhe Dankan Reger, ky i fundit në rolin e gladiatorit Lidon.
Kështu, për shumë shikues shqiptarë që e kujtojnë nga transmetimet televizive, “Ditët e fundit të Pompeit” nuk ishte thjesht një film për një vullkan. Ishte historia dramatike e një qyteti që vazhdonte të jetonte, të dashuronte, të luftonte dhe të bënte plane, ndërsa nën këmbët e tij po përgatitej një nga katastrofat më të mëdha të botës së lashtë.
Dy mijë vjet më vonë, Pompei vazhdon të na japë të njëjtin mësim të zymtë: qytetërimet ndërtojnë me shekuj, por natyra mund t’i fshijë brenda pak orësh.
Dhe, ndoshta pikërisht sepse Vezuvi e varrosi, Pompei nuk vdiq plotësisht. Ai mbeti i ngrirë në kohë.